Fólk og tungur

Í flestu tilliti er þróun tungumála algerlega hliðstæð þróun tegundanna og um leið jafnvel rök fyrir kenningu Darwins. Stöðugar genaafritanir hjá tegundunum valda stökkbreytingum sem leiða til alls kyns afbrigða, en í tungumálinu er þetta eins og hvísl-leikurinn þar sem krakkar mynda hring og einn hvíslar setningu í eyra þess næsta og svo koll af kolli þar til sá sem byrjaði fær útkomuna.

Eitthvað allt annað en lagt var upp með.

Það eru þessar misheyrnir aldanna og leti við að bera fram orð sem valda málbreytingum. Gott dæmi er ákveðni greinirinn í íslensku: "Hús hið stóra" varð "húsið stóra" og svo bara "stóra húsið". Í ensku var þátíðin í eina tíð yfirleitt laus frá sagnorðinu og menn sögðu eitthvað í líkingu við "he walk did home" og "she pay did her mother".

Svo féllu burt fullt af hljóðum og allt rann saman.

Mállýskur eru eins og kynþættir og kannski hægt að segja að það sé sama tungumálið þegar tveir menn geta skilið hvor annan, rétt eins og að hjá tegundunum teljast einstaklingarnir til þeirrar sömu ef þeir geta eignast saman frjó afkvæmi. En ef málsvæði nær að einangrast frá umhverfi sínu nógu lengi kemur að því að aðrir hætta að skilja. Og það merkilega er að slík afskekkt svæði varðveita betur tunguna gegnum aldirnar en þeir sem hafast við í alþjóðlegum straumi.

Og þetta ber okkur að alveg dásamlegri spurningu: Eru kröfur íslenskra þjóðernissinna um verndun hinnar íslensku genetíkur fyrir erlendum straumum þá sambærilegar hugsjónum þeirra sem vilja varðveita tunguna? Eðlilegast væri að ganga út frá því að þarna sé um það sama að ræða. Og þá verða líka þau rök sterk sem mæla gegn verndun tungunnar, því eins og að fábreytt genetík lítils erfðamengis veldur úrkynjun, þá hlýtur tungumál sem ekki fær að baða sig í erlendum áhrifum að verða fábreyttara tjáningartæki fyrir bragðið.

En það er annar vinkill á þessu: Alþjóðasinnar eins og ég eru yfirleitt málsvarar fjölbreytileika, sbr. orð mín:

Hvað er að því að geta séð fjölbreytilegt litróf mannkynsins út um gluggann sinn? Verður samfélagið ekki því skemmtilegra og fegurra sem fleiri afbrigði af tegundinni homo sapiens ber fyrir augu okkar? Þykir ykkur ekkert gaman að virða fyrir ykkur á sömu mínútunni ljóshærðan gamlan kall, gulbrúna dökkeyga yngismær og svartan transvestít í eldrauðum kjól? Hvað getur hugsanlega verið neikvætt við þessa mynd?

En veldur ekki öflug genablöndun einmitt meiri fábreytileika þegar upp er staðið, eitt gulgrátt mannkyn í stað fjölbreyttari stofna? Getur verið að nasistarnir séu mun fremur en maður sjálfur að hlúa að fjölbreytileik mannkyns? Það er í það minnsta svo að þegar þjóðtunga er orðin sjaldgæf, eins og gelíska og íslenska, fær hún aukið vægi og verður að mennigarverðmætum sem ber að vernda með öllum ráðum. Af hverju gildir það þá ekki um genetíkina?

Kannski liggur svarið í hugtakinu hæfni. Í slíku ljósi má fullyrða að verndun tungunnar sé mistök. Við lifum í heimi þróunar þar sem gildir að sigra aðstæður. Fjölbreytt genamengi að baki einstaklings eykur líkurnar til þess að afkomendurnir komist af. Og tunga sem ekki lagar sig að nýjum aðstæðum dagar einfaldlega uppi. Það má vernda hana inni á söfnum líkt og múmíur, en að ætla heilu þjóðunum að notast við úrelt tjáningarkerfi er afar óskynsamlegt svo ekki sé meira sagt.

Því virðist mér nauðsynlegt að við leyfum tungunni að þróast svo hún haldi áfram að vera fyrsta flokks tæki í heimi sem verður æ flóknari. Sama gildir um okkar fábreyttu genetík.