Ljós Krists og skýringafræðin
Ég bið þá sem ekki hafa áhuga á trúmálaumræðu að vera ekkert að lesa þetta. Þessi færsla er fyrsta tilsvar mitt við svörum Skúla S. Ólafssonar prests við spurningum mínum um afstöðu hans og guðfræðinnar til ýmissa mála. Von er á fleiri svona leiðindafærslum, sorrí, ég er bara svo heillaður af trú og trúarbrögðum :)
Ritskýringarrit geta aðstoðað í því skyni [að skera úr um hvaða túlkun á Biblíunni er rétt]. Þau geta veitt vísbendingu um það hvaða lesháttur sé í anda þeirrar hefðar sem var ríkjandi þegar ritið var skrifað, hvaða handritaútgáfa sé elst og hvaða túlkunaraðferð skv. því sé líklegust.
Sú útgáfa sem sumir nútímaguðfræðingar aðhyllast, að Biblían sé EKKI innblásið orð Guðs heldur heimild um upplifanir og reynslu manna af Guði, sýnist mér vera ný af nálinni í nær 2000 ára sögu kristninnar. Orðin "heilög ritning" á titilblaði hennar sjálfrar eru kannski besti vitnisburðurinn (og kannski spurning um að taka þau út í næstu útgáfu?).
Ég tel það í raun góðan og jákvæðan árangur ef Biblíuskýrendum hefur skilað svo langt á leið að hafa kippt Biblíunni niður af þeim stalli að hún sé heilög ritning. Það bendir til þess að Biblíuskýringarfræðin séu ef til vill á réttri leið. Kannski kemur jafnvel sá tími að lestur í "ljósi Krists" þyki ekki verjandi heldur, hver veit. Þetta eru góð tíðindi í ljósi þess að um langan aldur hefur það verið kennt í kristnum kirkjum að guðspjöllin séu öruggar og óspilltar heimildir um ævi og störf Jesú og bæði kraftaverk hans og upprisa væru óvéfengjanleg staðreynd.
En ekki hafa Biblíutúlkanir alltaf verið á jafn skynsamlegum nótum og ykkar. Hinir frumkristnu litu á Gamla testamentið sem háheilaga ritningu ólíkt seinni tíma kristnum sem, eftir að vera komnir með hið nýja í hendurnar, litu hið gamla sömu augum og þið lítið alla Biblíuna nú, heimild um reynslu og upplifanir manna af Guði, en ekki Guðs innblásið orð. Origenes, sem uppi var á annarri - þriðju öld e.k., trúði því t.d. að ritningarnar væru heilagar, þótt hann teldi ekki unnt að skilja þær bókstaflega. Ætli hann hafi ekki verið sá fyrsti til að leggja óeiginlega merkingu í suma hluta ritningarinnar.
Niðurstaða hans var, eins og þið vitið, að leggja bæri þrenns konar skilning í hana, málfræðis-sögulegan, siðferðilegan og andlegan. Það sem ekki var sagnfræðilega rétt mátti skilja í siðferðislegu tilliti, en gengi það ekki bjargaði hann málunum með hinum þessum andlega "æðri" skilningi. Þess má að geta að frammámenn kirkjunnar kunnu honum litlar þakkir fyrir þetta og flæmdu hann frá Alexandríu og ráku úr preststarfi sínu.
Annars voru Alexandríumenn duglegir við að iðka vísindi og komust yfirleitt að niðustöðum sem fóru í bága við þá heimsmynd sem boðuð er í "hinu heilaga orði". Og því kom til kasta guðfræðinga þess tíma að lúslesa handritin upp a nýtt og finna á þeim nýjan skilning sem ekki fór í bága við nýja vitneskju.
Og þar með komum við að mikilvægum punkti, þeim að Biblíutúlkanir hafa greinilega alltaf gengið út á að samræma ritninguna nýrri vitneskju með alls kyns krókaleiðum. Og þessar túlkunarleiðir hafa verið ótalmargar allt til dagsins í dag. Vaxandi vitneskja okkar um heiminn setur einfaldlega guðfræði og túlkunarfræðum stífar skorður.
Þess vegna halda sumir guðfræðingar því fram í dag að Biblían sé fremur heimiild um reynslu manna af Guði, en að það sem í henni standi sé heilagur sannleikur. Og þar sem það verður æ erfiðara að útskýra öll grimmdarverkin í heimi þar sem gagnrýnin hugsun fær að þrífast, þarf guðfræðin að fara langsóttar leiðir til að samræma þetta allt og heimfæra upp á raunveruleikann.
Menn komust margir hverjir fljótt á þá skoðun að í stað þess að taka bókstafinn bókstaflega þyrfti að horfa til þess að talað væri í líkingum. Og þegar menn byrja að ráða í þessar "líkingar" byrjar fyrst ranghugmynda- og ruglballið. Fljótið sem rann frá Eden og verður að fjórum ám túlkast sem hinar fjórar höfuðdyggðir. Þriggja daga ferð Abrahams til Móríafjalls túlkaðist sem þrjú þroskastig sálarinnar á leið til þekkingar á Guði. Þegar Jesús mettar mannfjölda með brauði og fiskum, táknar það að hannn sé að búa mannkynið undir fagnaðarerindið.
Ágústínus kirkjufaðir var sérdeilis öflugur í túlkunarfræðum sínum. Hann tekur t.d. töluna fjörutíu, sem kemur víst oft fyrir í ritningunni, og heimfærir hana upp á allt og hvað sem er:
Fjörutíu er, segir hann, fjórum sinnum tíu. En fjórir er, segir hann, einmitt talan sem táknar tíma, því að dögum og árum er skipt í fjóra hluta. En tíu er samansett af þremur og sjö. Það þýðir þekkingu á skaparanum og skepnunni: þrír á við þrenninguna, en sjö við hjarta, hug og sál og þegar höfðuskepnunum fjórum er bætt við, eldi, lofti, vatni og jörð, fæst talan sjö, og þá er skepnan fullmynduð. Þess vegna þýðir talan tíu þekkingu, margfölduð með fjórum, sem táknar tíma, minnir það oss á að lifa í tímanum samkvæmt þekkingu - það er að fasta í fjörutíu daga.
[N.D. bls. 261]
153 fiskar sem Pétur og félagar veiddu táknar leyndardóm, skv. Ágústínusi. Talan tíu táknar lögmálið, enda fjöldi boðorðanna. En lögmálið deyðir, sé andinn ekki með og því þarf að bæta sjö gáfum andans við og þá fæst talan 17 sem táknar bæði gamla og nýja lögmálið. Ef öllum tölum frá einum og upp í 17 er bætt við töluna 17, þá fæst út talan 153, fjöldi fiskanna.
Ég held við getum verið sammála um það að gefa lítið fyrir svona fræði. Þau minna á stjörnu- og talnaspeki nýaldarsinna og nýtast kannski helst til þess að útskýra hvað sem er.
Gregoríus mikli var enginn eftirbátur Ágústínusar. Hann fjallar um leyndardóminn sem fólginn sé í að Job átti sjö syni. Sjö synir tákna tólf postula, því þeir voru valdir fyrir sjöfalda útgáfu andans (come again!). Tólf fást út úr sjö, því talan sjö er samsett úr fjórum og þremur, sem margfaldaðar saman gera tólf (ó, auðvitað).
Við erum rétt að byrja að tæpa á rugli og þvælu túlkunarfræðanna. Þið hljótið að þekkja það allt saman mun betur en ég.
Hvað eru skynsamlegar túlkunarleiðir og hvað ekki? Nú eru öll ritskýringarit skrifuð af misvitrum mönnum (vona ég) og því fátt til að styðjast við hér annað en heilbrigða skynsemi. Vísbendingar geta verið misvísandi þótt sannfærandi aflestrar séu og því varla hægt að fullyrða að nútímaskýringarfræði séu eitthvað "réttari" en allt sem á undan fór.
Ég hafna því þessu svari þínu, að rétta túlkun Biblíunnar sé að finna í skýringarritum. Eða hvað hefur komið fram í guðfræðinni sem tekur aðferðum Ágústínusar og félaga fram? Hvaða skynsamlegu rök eru til fyrir þeirri túlkun að Biblíuna verði að lesa "í ljósi Krists" og reyna allt hvað af tekur að fá kærleiksboðskap út úr öllum soranum sem þarna er settur fram? Ég væri til í að fá svar við því. Mér þykir ályktun nútímaguðfræðinnar um Biblíuna skynsamleg en vil setja þar punkt. Engin rök hafa komið fyrir því að þessar heimildir um upplifanir manna á Guði þurfi að lesa "í ljósi Krists", ekki frekar en Njálu þurfi að lesa í "ljósi" Jóns Böðvarssonar. Þetta ljós Krists er augljóslega aðeins enn ein trúarsetningin, aðferð til að verja kristindóminn sem hugmyndkerfi, þótt óverjandi sé.
Skúli, ég gef þér og hinum færi á andsvörum áður en lengra er haldið.
- Heimild: 1948. Níels Dungal. Blekking og þekking. Helgafell, Reykjavík.