Glansmyndir
Ég var duglegur að stunda sunnudagaskóla á tímabili í æsku minni. Við Andrea systir mín mættum galvösk í söngsalinn í Kársnesskóla hvern einasta sunnudag heila tvo vetur og hlustuðum á sóknarprestinn okkar rambla um náð Jesú Kirsts og segja spennandi sögur úr Biblíunni. Og það var mikið sungið.
Það sem var þó mest spennandi, og gerði það að verkum að maður vildi helst ekki missa úr nokkurn einasta sunnudag, var að í upphafi hverrar samkomu var úthlutað glansmynd sem maður samviskusamlega límdi inn í þar til gerða bók, eins konar sparimerkjabók barnanna. Ef maður missti úr sunnudag var alveg undir hælinn lagt hvort manni tækist síðar að bjarga sér um myndina frá þeim degi, fyrir nú utan það að vera búinn að missa af sögunni á bak við hana.
Þetta rifjast upp fyrir mér nú eftir að nokkurra daga samræða um kristindóminn hefur staðið yfir, bæði hér og á annálnum hans Skúla. Ég get ekki varist þeirri hugsun að ég sé að rökræða við mann með höfuðið fullt af glansmyndum, mann sem getur með engu móti séð ritninguna sína í raunverulegu samhengi.
Guðfræðin virðist ganga út á þetta. Hún útilokar allt hið ógnvænlega sem Biblian boðar, sé hún lesin eins og hver önnur bók, og teflir fram glansmyndaskýringum í staðinn. Ritningin skal vera falleg og góð, hvað sem úrtölumenn tauta og raula. Jésús skal boða mönnum kærleika og birtu, hvað svo sem guðspjallamennirnir sídera í hann beint um hatur á foreldrum sínum, útskúfun í helvíti og þar fram eftir götum.
Glansmynd neyslunnar
Ég kemst með hverju árinu æ meira á þá skoðun að höfuð okkar séu full af svona glansmyndum. Sú er til dæmis mynd þeirra sem hallir eru undir áfengisneyslu að þar sé á ferðinni notaleg iðja sem gefur lífinu gildi. Menn safna dýrum rauðvínstegundum í kjallara og finnst dýrmætt að geta boðið vinum upp á hið rómaða Chateau Gonelsdohjwgaux, stöðugt horfandi fram hjá þeirri staðreynd að innihald flöskunnar er einungis gerjaður berjasafi þar sem mikið fer fyrir eiturefninu etanóli.
Með neyslu þessara dýru tegunda eru menn því eingöngu að koma sér í skammvinnt blizz og níðast um leið á taugakerfi sínu, svo að þeir verða illa upplagðir lengi á eftir, þurfa að búa við pirring, ljósfælni og viðkvæmni fyrir hávaða meðan líkaminn er að jafna sig eftir eitrunina. Það þarf ekki einu sinni mikið til, því einn bjór dugir til að ræna menn hvíld nætursvefnsins, hann veður laus og órólegur.
Það sem þarna er á ferðinni, kalt mat, er snobb fyrir fíkniefni. Menn hjúpa þessa dópneyslu sína glansmyndarumbúðum, sem þeim tekst að gera svo girnilegar að ómissandi verður að upplifa þá rómantík sem allra oftast.
Glansmynd starfsframans
Hver laug því að fólki á framabraut að hlutskipti þess væri eftirsóknarvert? Það sjálft sennilega, því glansmyndin í hausnum heldur fólki helteknu. Til að glöggva sig betur á þessu mætti draga upp mynd af ráðstefnu þar sem fólk úr einhverjum tilteknum bransa hittist og ber saman bækur sínar.
Þessir með glansmyndirnar í hausnum sjá í kringum sig samherja, þrautreynt fólk í bransanum sem bundist hefur vináttuböndum og þeir hlakka til að setjast niður með því og súpa á glasi. Þannig eflir maður viðskiptaböndin við þennan glaðværa félagsskap í notalegu umhverfi með góðan drykk við hendina.
Hver sá sem þarna er staddur án þess að vera upptekinn af starfsfama sínum býr að þeim nöturlega lúxus að sjá hlutina eins og þeir eru, því það sem raunverulega er hér á ferðinni er sundurlaus hópur fólks þar sem menn baktala hver annan, fá útrás fyrir fýsnir sínar í framhjáhaldi frá maka sínum, með beibinu eða hönkinu sem búið er að fantasera með síðan síðast, milli þess sem reynt er í desperasjón að halda andlitinu gagnvart fólki sem er leiðinlegt, því viðskiptasamböndin eru í húfi. Fyrirlitningin skín gegnum gervibrosin sem sett eru upp við komu og ekki tekin niður fyrr en komið er í öruggt skjól.
Fjölskyldufronturinn
Þessa hlið glansmyndarinnar ættum við öll að þekkja mætavel, svo mikið sem fjallað hefur verið um þetta í bókmenntum okkar og leikritun. Á tímabili var varla sýnt svo sjónvarpsleikrit á Íslandi að það fjallaði ekki um ormagryfjuna á bak við fallega fjölskylduframhliðina. Allir alltaf að halda andlitinu.
Ég er ekki frá því að stór partur ormagryfjunnar sé tilkominn einmitt vegna þessarar glansmyndar. Þannig getur verið að höfuð fjölskyldunnar sé svo upptekið við að ríghalda í glansmyndina sem dregin hefur verið upp af fjölskyldunni að lagðar eru óheyrilegar kröfur á aðra innan hennar að hegða sér í samræmi við hana. Ef það gengur ekki eftir þurfa allir að búa við skammir og kýting, því brestir hafa komið í fallega fjölskyldumálverkið hið innra.
Slíkt ástand getur jafnvel í verstu tilfellum kostað ofbeldi, ef einstaklingur glansmyndanna er líka í helgreipum fíkniefnasnobbsins og þar með búinn að fökka upp í sér taugakerfinu.
Hvað er til ráða?
Eins mikið og öll þessi glansmyndagerð nær að plaga heilu þjóðfélögin, þar sem lygi, fals, ofdrykkja, öskur, garg og sorg verða afleiðingarnar, jafnt inni á heimilinu sem og úti í atvinnulífinu þá sýnist mér að aðeins ein lausn sé til - að læra að þekkja glansmyndirnar í eigin haus og uppræta þær. Í þessu felst reyndar fádæma hetjuskapur, svo mjög sem þessar myndir hafa náð að móta allt hugarstarf. Það eru lítil þægindi fólgin í því að þurfa allt í einu að kannast við sjálfan sig eins og maður er, sjá fjölskyldu sína sem það sundurlausa samansafn hræddra einstaklinga sem hún er og vinnufélagana búa að þeim illgirnis-, baknags- og fyrirlitningareiginleikum sem þeir sýna aldrei þegar maður er nálægur.
Eins og guðfræðingarnir munu vakan upp við vondan draum þegar þeir loks leyfa sér að sjá gegnum blekkingarhulu túlkunarfræða sinna munt þú standa frammi fyrir nöturlegum raunveruleika um leið og þér tekst að stilla hlutum eins og rauðvínssötri og ráðstefnuhaldi upp í sitt rétta samhengi. En það er þess virði.
Vísindamenn hafa fundið aðferð til að bæta sjón mannsins úr 100% í 150% með leysiskurðaðgerð. Sá sem lítur veröldina eftir slíka meðferð má búast við að sjá skítuga heim, fullan af ryki, kámi og rispum, töluvert ljótari heim en blekking 100% sjónarinnar veitir okkur. En ef sá heimur er sannari en hinn, skiptir engu máli hve fagur hinn var, heldur ætti að vera kappsmál að sjá hið sanna en um leið að koma auga á fegurðina í ljótleikanum.
Ertu viss um að það sé hræða? Er ekki þessi málsgrein þín einmitt til vitnis um þetta?:
"En mitt í öllu ógeðinu á maðurinn sér það traust að Guð muni leiða allt til góðra lykta um síðir þar sem fegurðin verður einráð"
Þegar ég tala um fegurðina í ljótleikanum á ég nákvæmlega við það sem ég segi. Ég er ekki að tala um að breyta því ljóta í eitthvað fallegt, heldur leita eftir því fagra sem býr í því ljóta. Prófaðu að horfa á myndina Pink Flamingos eftir John Waters (óklipptu útgáfuna, þ.e.). Í fyrstu muntu ekkert skilja í því hvað manninum gengur til með því að draga upp svo andstyggilega mynd af mannskepnunni, en við nánari skoðun verða persónurnar vinir þínir þú munt sjá heilmikla fegurð í lífi þeirra og háttum. Brúðkaupssenan, t.d. þar sem þroskahefta amman giftist eggjasölumanninum er sannkölluð glamúrveisla, þótt ekki séu skemmtiatriðin hefðbundin :)
Gaman væri að sjá þá Deus ex cinema félaga taka fyrir trúarstefin í þessari mynd. Bara muna að ná í óklipptu útgáfuna, hin er alveg handónýt.
birgir.com 23.10.2003 klukkan 12:26#Mér til afsökunar hef ég eftirfarandi: Þegar ég leita fegurðar í ljótleikanum átta ég mig alveg á ljótleikanum og er meðvitaður um hann alla leið. Mér sýnist ykkur hins vegar ganga það eitt til að horfa framhjá honum þegar Biblían er greind. Þið eruð ekki að reyna að sjá fegurðina í ljótleikanum, heldur reynið þið að telja ykkur trú um að ljótleikinn sé fegurð.
Það er stór munur á þessu tvennu.
birgir.com 23.10.2003 klukkan 12:32#Heims- og mannsmyndin sem þú dróst upp áðan er samhljóða þeirri sem markar upphafið að guðfræði Lúthers. Kjarni hennar er krossinn - sem Lúther reynir ekki með nokkru móti að fegra heldur dregur hann fremur upp enn dekkri mynd af honum sem pyntingar- og aftökutæki.
Í píslarsögunni er mjög staðnæmst við angistina ("tak þennan kaleik frá mér"), þrautirnar ("via dolorosa") og loks hina algeru einsemd ("Guð minn hví hefur þú yfirgefið mig?") sem Kristur tekur út á krossinum:. Einmitt þá hluti sem þú telur upp þegar þú rýnir bak við þá glansmynd sem við setjum upp til að blekkja okkur og aðra.
Þessi hugsun Lúthers er svo nútímaleg: Til þess að geta átt samfélag með einhverjum þarf maður að geta sett sig í spor hans - skilja hann og helst að hafa sjálfur gengið í gegnum það sama og hann er að stríða við. Guðfræði krossins hjá Lúther gengur út á það að Guð gekk sjálfur í gegnum sömu þjáningar og maðurinn og í krafti þess býður hann honum til samfélags.
Í þessum óréttláta heimi þar sem menn ýmist engjast í þjáningum eða eru á flótta undan tilvistarvanda mætir Guð manninum og býður honum til samfélags við sig. Samfélag þetta gengur út á það að hætta flóttanum eða hætta þessu basli við að réttlæta sjálfan sig í eigin krafti og taka á móti þessum óverðskuldaða kærleika - sem í þínum augum er svo óréttlátt.
Ef menn segja (eins og mér sýnist þú túlka orð mín): "heimurinn lítur út fyrir að vera ljótur en er það ekki" þá ganga þessir hlutir ekki upp. Forsendur hennar eru einmitt þjáningarnar og svo blekkingin sem maðurinn beitir á flótta sínum undan Guði, náunganum og sjálfum sér. Inn í þessar aðstæður talar Guð til okkar. Það kalla ég fegurðina mitt í öllu ógeðinu.
Biblíuna má lesa með ýmsum hætti. Menn geta
einblínt á forneskjuna, grimmdina og ranglætið sem þar birtist víða en þá missa menn af miklu. Menn geta að sama skapi túlkað hana sem hjálpræðissögu og vitnisburð um (oft brösótta) leið mannsins til þess að nálgast Guð sinn - sem nær þó á endanum hámarki með krossdauða og upprisu Krists. Þ.m. túlka menn hana í því ljósi sem ég geri og aðrir kristnir menn. Betri heimild um starf Guðs eigum við ekki.
Ég hef ekki þá glansmynd í kollinum að við verðum nokkurn tíma sammála um grundvallaratriðin, en ég held því þó fram að ýmislegt þokist til réttrar áttar hjá okkur til gagnkvæms skilnings.
Sama gildir um Lúter. Kannski erum við Lúter líkir um margt, ég veit það ekki. Niðurstaða hans er þó önnur en mín og held ég að ég geti fullyrt hér að næsta skref lúteristanna, þegar þeir loks kynna sér málflutning minn og annarra trúlausra af einhverri alvöru, sé að ganga af trúnni. Um leið hætta menn að leggja ábyrgð á lífi sínu og gjörðum í hendurnar á illa skigreindu alvaldi sem engin rök hníga að eigi sér tilvist. Lúter lætur þessa glapsýn um Guð leiða sig að röngum niðurstöðum, en ég forðast slíkar forneskjuhugmyndir sem á engu byggja öðru en fávisku mannana.
Aðeins með því að ganga af trú sinni sýna menn siðferðilega ábyrgð og vilja til frekari þroska. Slíkt skref væri framfaraskref.
Hugsaðu um það.
birgir.com 23.10.2003 klukkan 13:59#Það er þó eins og eitthvað pirri þig við þá skoðun mína að heimssýn þín er samhljóða þeirri sem er anddyrið (gættu að: ekki lokamarkmið) guðfræði Lúthers. Er sú raunin?
Svo þykir mér kostulegt að lesa það að trúleysið sé nú allt í einu forsenda þess að geta lifað siðferðislega ábyrgu lífi og vilja til samfélagsþroska.
Svei mér þá, Birgir, þessi heilaga vandlæting trúlausra í garð þeirrar hræðu að kristnir menn telji sig eiga einkarétt á siðferðinu - er nú heldur betur farin að taka á sig nýjar og magnaðari myndir!
Auðvitað hlýt ég sem kristinn maður að varpa allri siðferðisábyrgð frá mér. Ég er bara góður við náungann vegna þess að þá fæ ég umbun fyrir og ég forðast illvirki vegna óttans við refsingu Guðs. Túlkarðu orð mín með þessum hætti?
Mér finnst lýsing þín á glansmyndum afbragð, því hún rímar svo vel við mínar hugmyndir um hið afhelgaða samfélag nútímans þar sem menn finna sér þrátt fyrir allt hjáguði og skurðgoð í hverju horni.
Ég trúi því að ég sé hluti af samfélagi Guðs sem snýst um það að elska náungann. Það er markmið í sjálfu sér. Ég vona að þér þyki sú afstaða ekki bera vott um siðferðislegt ábyrgðarleysi, Birgir, því þá er ég hræddur um að ég hafi rangt fyrir mér með það að við séum að færast í átt að gagnkvæmum skilningi.
Skúli 23.10.2003 klukkan 14:20#Ég get ekki varist þeirri hugsun að með þessu sértu að reyna að koma mér á þá skoðun að ég sé í raun "kristinn án þess að vita það", eins og Stephan G. orðar það í nýfundinni ritgerð.
"Svo þykir mér kostulegt að lesa það að trúleysið sé nú allt í einu forsenda þess að geta lifað siðferðislega ábyrgu lífi og vilja til samfélagsþroska."
Ég hef aldrei legið á þessari skoðun. Hún er engin ný hugdetta til að nota hér í þeim tilgangi að klekkja á þér. Síður en svo.
Kannski væri gott næsta skref hjá þér að lesa ritgerð mína Fagurhyggja, svona svo þú áttir þig betur á hvað ég á við með þessu. Mér þætti það meira að segja mjög verðmætt að fá gagnrýni og álit prestlærðs manns á henni. Allt sem ég bið um er sanngirni og að í þeim dómum sé reynt að skilja það sjónarmið sem ég legg þarna fram.
En já, við tölum í kross enn sem komið er. Kannski eru lífsskoðanir okkar með öllu ósamrýmanlegar
birgir.com 23.10.2003 klukkan 15:16#Reglusiðfræðin passar að sama skapi ekki inn í þann heim.
Þarna fær maður að lesa nánar um mekanískar hugmyndir þínar um heiminn og þær afleiðingar sem þú leggur út af þeim.
Þetta kannast ég líka við úr samræðum okkar:
"Sá sem komið hefur auga á fegurðina í tilgangsleysinu þarf ekki á tilgangi að halda til að reka sig áfram. Manneskja með tilgang er ekki frjáls manneskja. Sá sem leitar æðri tilgangs er um leið ofurseldur þrælslundinni, ofurseldur reglusiðferðinu, ofurseldur takmarkaðri heimsmynd. Hann missir um leið af fegurðinni sem aðeins er hægt að upplifa við að virða fyrir sér mekaníska veröldina án tilgangs."
Og jafnframt þykir mér skiljanleg tesan þín að við gefum þessu lífi meiri gaum ef við höfum ekki hið næsta í huga. Þetta minnir náttúrulega á Marx og fleiri efnihyggjumenn. Þessu sjónarmiði teflir þú fram gegn "dómsdagshyggjunni" að hafa ekki áhyggjur af heimi sem á endanum hverfur í eldi og brennisteini.
Það sem þú segir um Kant finnst mér nú svolítið gagnrýnivert. Hann gekk jú út frá því að skynsemin væru guðlegs eðlis og það væri hún sem gerði manninn að svo siðferðislega dýrmætri veru.
Spennandi efni og um margt prýðileg ritgerð að mínu mati - enginn tvímæli þarna á ferðinni - frekar en við var að búast! Takk fyrir þetta.
Skúli 23.10.2003 klukkan 16:32#Ég var ekkert að tala um trú Kant, heldur hvernig hann setur fram skilyrðislausa skylduboðið. Með framsetningu sinni tekur hann Jesú fram í siðferði, eins og ég bendi á í ritgerðinni.
birgir.com 23.10.2003 klukkan 22:24#
Mér brá reyndar í brún við að lesa að ég væri með höfuðið fullt af glansmyndum - þú hefur greinilega ekki fengið að kynnast nema broti af mannskilningi mínum og heimsssýn.
Enn og enn birtist ljóslifandi vitni þess hve afstaða trúleysingjans til heimsins er nauðalík þeirri heimsmynd sem Lúther dró upp og er anddyrið að guðfræði hans:
"Vísindamenn hafa fundið aðferð til að bæta sjón mannsins úr 100% í 150% með leysiskurðaðgerð. Sá sem lítur veröldina eftir slíka meðferð má búast við að sjá skítuga heim, fullan af ryki, kámi og rispum, töluvert ljótari heim en blekking 100% sjónarinnar veitir okkur. En ef sá heimur er sannari en hinn, skiptir engu máli hve fagur hinn var, heldur ætti að vera kappsmál að sjá hið sanna en um leið að koma auga á fegurðina í ljótleikanum."
Flott! Og þarna mætti halda að grjótharður lútherani væri á ferð! Heimurinn einkennist af glundroða og óréttlæti. Þetta er fallinn heimur sem við lifum í og syndugur maðurinn er kengboginn ofan í sjálfan sig í eigingirni sinni og falsguðadýrkun (því sem þú kallar glansmyndir). Hann er ófær um að vinna þau verk sem eru góð og Guði þóknanleg og blindur á vilja Guðs. En mitt í öllu ógeðinu á maðurinn sér það traust að Guð muni leiða allt til góðra lykta um síðir þar sem fegurðin verður einráð (fegurðin í ljótleikanum - sem þú reyndar segir ekkert um hver er)
Kannske að eitthvað hafi síast inn í kirkjuskólanum í gamla daga!
En þú veifar alltaf sömu hræðunni: trúin gengur út á það að sýna heiminn í rósrauðu ljósi samhengis og réttlætis.
Annars er ég tilbúinn með smá viðbót á www.annall.is/skuli
Skúli 23.10.2003 klukkan 12:09#