Munurinn á kenningu og tilgátu
Ég tek ansi oft eftir því í samræðum mínum við bæði trúmenn og aðra að menn gera ekki alltaf greinarmun á hugtökunum kenningu og tilgátu. Í ljósi þess að þeir telja þetta eitt og sama fyrirbærið tekst þeim svo að gera lítið úr rækilega rökstuddum vísindakenningum á þeim forsendum að þetta séu nú eftir allt "bara kenningar".
Það er stór munur á þessu tvennu:
Tilgáta er staðhæfing sem sett er fram án nokkurs rökstuðnings. Í vísindaheiminum er stöðugt verið að setja fram prófanlegar (hrekjanlegar) tilgátur, enda eru þær ekkert annað en þær frjóu hugmyndir sem rannsakendur kasta fram í þeim tilgangi að láta á þær reyna.
Tilgátur mætti þess vegna líka kalla spurningar.
Þegar búið er að setja fram tilgátu er hún tekin og prófuð. Gerðar eru að henni afsönnunaratlögur með beinum tilraunum ef það er hægt, annars er notast við óbeinar prófanir. Ef tilgáta stendur af sér afsönnunaratlögur með þolanlegum hætti og hægt er að sýna með sterkum rökum fram á líkindi fyrir því að hún sé, að hluta eða í heild sinni, sönn er hún sett fram sem vísindakenning. Það þýðir einfaldlega að hún innihaldi nógu mikil sannindi til að kenna megi hana sem slík.
Þar til annað kemur í ljós.
Sjaldnast er það þannig að vísindakenningar útskýri allt, séu endanlegar. Iðulega tekst mönnum að finna á þeim galla og tefla fram betri og sannari útgáfu en fyrri niðurstöður sýndu. Þetta ferli liggur einfaldlega í eðli vísindanna og er burðarásinn í allri framþróun og þekkingu mannkynsins.
Innan trúarbragðanna eru jafnan settar fram staðhæfingar sem eru óhrekjanlegar. Þar af leiðir að slíkar fullyrðingar, sem oft eru í daglegu tali kallaðar kenningar án þess þó að vera það, geta aldrei talist neitt meira en tilgátur.
Ærið oft er það borið upp á menn, þegar þeir láta uppi að þeir aðhyllist vísindakenningu, að þeir trúi á hana, rétt eins og trúmaður kaupir trúar"kenningar" í blindni. Þannig er því þó ekki farið, heldur er nær að kalla þetta rökstudda sannfæringu. Og slík sannfæring hefur það að auki til síns ágætis að um leið og nýjar rökstuddar upplýsingar berast sem uppfæra fyrri kenningar, eða jafnvel kollvarpa þeim, þá tekur menn því fagnandi, því um leið vita þeir aðeins meira um heiminn en fyrr.
Vona að einhver sé nú upplýstari um þessi hugtök, kenningu og tilgátu.
Annars er mér nokk sama, vildi upphaflega minna þig á að gleypa ekki allt hrátt bara af því það samræmist þínum eigin hugmyndum :)
Ingólfur 09.02.2004 klukkan 02:41#"[Það] er yfirleitt gert ráð fyrir því að þar sem um reglulega beygingu er að ræða sé aðeins ein mynd hvers orðs geymd í orðasafni; hinar séu leiddar af henni með almennum reglum. Það sé sem sagt í flestum tilvikum nægilegt fyrir okkur að kunna eina mynd hvers orðs, sem er þá kölluð orðasafnsmynd. Undantekningar frá þessu eru orð með óreglulega beygingu, eins og maður, sem áður var nefnt. Síðan er gert ráð fyrir því að þessu grundvallarformi sé stungið inn í viðeigandi bása í djúpgerð setninga, og eftir það geti svo orðið á því ýmsar breytingar sem við gerum grein fyrir hér á eftir."
[bls. 42]
Ég sagði aldrei að færð hafi verið óhrekjanleg rök fyrir þessari kenningu heldur talaði þvert á móti um að Pinker væri búinn að hrekja hana. En svo sterk hefur staða þessarar kenningar um baklæga gerð orða og útleiðslu með reglum verið, að það er ekki fyrr en á allra síðustu árum að einhver náði að útskýra þetta betur.
Hvaðan hefurðu það að þetta sé bara spekúlasjón hjá Chomsky? Eru kannski öll málmyndunarfræði hans bara getgátur? Og hvar kemur fram að kenning hans gangi ekki upp í íslensku máli? Og þó svo væri, þá hvað með það? Kenningin dugði til að auðga skilning manna á því hvernig við lærum tungumál og dugði fyrir enskumælandi svæði. Mjög trúlega nær kenning Pinker að ganga upp í íslensku máli líka, ef kenning Chomsky hefur ekki gert það.
Svona virka vísindin. Kenning frá Chomsky eykur skilning okkar á starfsemi heilabúsins þegar kemur að málmyndun og svo koma aðrir og endurbæta hana.
Birgir Baldursson 09.02.2004 klukkan 03:11#Chomsky, (Avram)
Noam
(1928––) US theoretical linguist and political activist. His theory of transformational grammar is set out in Syntactic Structures (1957). A distinction is made between a speaker's linguistic competence, which is idealized, and actual performance; the theory sets out to account only for the former. Chomsky has revised
the theory since 1957.
Karlinn hefur semsagt þeóríur sínar (kenningar, ekki tilgátur - þær væru kallaðar hypothesis) sjálfur í stöðugri endurskoðun.
Þótt kenning sé á endanum hrakin gerir það hana ekki þar með að tilgátu.
Mín skilgreining er hin almenna skilgreining.
"Annars er mér nokk sama, vildi upphaflega minna þig á að gleypa ekki allt hrátt bara af því það samræmist þínum eigin hugmyndum :)"
Ég er einmitt ekki að því, ég hef rökstudda sannfæringu sem mótast af því sem ég kynni mér. Það þarf semsagt rökstuðning og af honum hef ég fengið nóg hjá Pinker.
En ég er náttúrlega amatör í þessum fræðum. Kannski Pinker sé almennt aðhlátursefni í bransanum og það gleymdist bara að segja mér frá því :)
Birgir Baldursson 09.02.2004 klukkan 03:30#Er ég að gera þér það upp? Þú lagðir sjálfur að jöfnu kenningar Chomsky og "kenningar" Jesú. Svo segirðu:
"En svona grínlaust, þó ég líti á alla kenningasmiði sem tilgátusmiði..."
Ég spyr: Þekktirðu muninn áður en þú last þessa grein?
Birgir Baldursson 09.02.2004 klukkan 03:42#Af hverju ætti Chomsky að vera eitthvað sannari af því hann er kenndur í háskóla? Ég kaupi það ekki að það sé sjálfgefið að það sem kennt er í háskóla geti ekki verið hið mesta kjaftæði. Kenningar kirkjunnar eru kenndar á sama stað :) Og að málmyndunarfræðikenningar Chomsky séu vel rökstuddar er hárrétt en það hafa líka ansi margir hrakið þau rök á sannfærandi hátt, eins og gengur og gerist. Þess vegna var og er kenning hans umdeild sem vísindakenning og í hugum sumra ekkert annað en tilgáta. Ég vildi aðeins benda þér á þá staðreynd í upphafi þar sem mér fannst þú fyrirfram gefa þér að kenningar Chomskys væru staðreyndir. Og mér fannst það ólíkt þér.
Hvað varðar útlistun þína á kenningu og tilgátu þá útskýrir þú mjög vel kenningu sem vísindakenningu, þ. e. skoðun eða fullyrðingu sem oftast er studd rökum en sleppir að nefna að kenning er líka boðskapur, inntak, lærdómur og dæmi. Það er í þessari merkingu sem trúmenn tala um kenningar Krists, kirkjunnar og spámanna hennar. Vísindin eiga engan einkarétt á kenningunni. Nema sem vísindakenningu auðvitað :)
Og ég skal lesa Pinker ef þú loooofar að lesa Chomsky.
Það er nú ekki alls kostar rétt, enda kemur fram í bloggi mínu frá í ágúst, sem ég tengdi í handa þér að lesa, að í bók Pinker, Words and Rules, væri búið að hrekja þetta. Bæði þær kenningar sem koma fram hjá Pinker og Chomsky eru þó vel rökstuddar og ég sé ekki betur en módel Chomsky af baklægri gerð og yfirborðsgerð gangi ágætlega upp í bók Eiríks sem ég nefndi.
Þó ég segi Chomsky snjallan er ekki þar með sagt að ég sé í einhverjum blindum átrúnaði á kenningar hans. Þetta er strámaður hjá þér.
"...kenning er líka boðskapur, inntak, lærdómur og dæmi."
Í annarri merkingu orðsins kannski já. En þú lagðir þessar tvær merkingar að jöfnu þegar þú segir Chomsky bara vera kenningasmið eins og Jesú. Þetta er algerlega hliðstætt því þegar menn þvæla saman tveimur merkingum orðins trú til að geta baunað því á tjáningarfulla trúleysingja að þeir séu nú barasta trúaðir.
Birgir Baldursson 10.02.2004 klukkan 04:47#