Maðurinn sem hélt
að konan sín væri hattur
Dr
P. var virtur tónlistarmaður og hafði árum saman verið þekktur söngvari og
síðar kennari við tónlistarskólann á heimaslóðum sínum. Það var einmitt við
þann starfa að nemendur hans tóku eftir sérkennilegum vanda. Fyrir kom að
einhver nemandi hans kæmi að máli við hann án þess að Dr P. bæri kennsl á hann,
eða öllu heldur andlit hans. En um leið og nemandinn tók til máls varð hann
auðþekkjanlegur á röddinni. Þessum atvikum fjölgaði ört með tilheyrandi vandræðagangi,
ruglingi og ótta og stöku sinnum skemmtan. Það var ekki aðeins að Dr P. ætti í
vandræðum með að þekkja andlit, heldur sá hann þau þar sem engin voru. Þannig
var hann eins og Maggi nærsýni þegar hann klappaði brunahönum og stöðumælum hlýlega á kollinn í þeirri trú
að um höfuð barna væri að ræða, eða ávarpaði útskorna hnúða á húsgögnunum sem
svöruðu ekki, honum til mikillar furðu. Í fyrstu hentu menn gaman að þessum
einkennilegum mistökum, ekki síst Dr P. sjálfur. Hann hafði reyndar alla tíð
verið mesti hrekkjalómur og laðast að hvers kyns öfugmælum og gríni.
Tónlistarhæfileikar hans voru jafn leiftrandi og áður, hann kenndi sér einskis
meins, hafði aldrei liðið betur, og mistök hans voru svo fáránleg, jafnvel
snilldarleg, að þau gátu varla verið háskaleg eða bent til þess að neitt
alvarlegt væri að. Grunur um að eitthvað væri „athugavert“ læddist ekki að
mönnum fyrr en um það bil þremur árum síðar, þegar hann greindist með
sykursýki. Dr P. fór til augnlæknis, því að hann vissi að sykursýkin gat haft
áhrif á sjónina. Læknirinn hlustaði af athygli á frásögn hans og rannsakaði
augun í honum gaumgæfilega. „Það er ekkert að augunum í þér,“ var niðurstaða
hans. „Vandinn liggur í sjónstöðvum heilans. Þú þarft ekki á minni aðstoð að
halda, heldur taugasjúkdómafræðings.“ Og því fór svo að fyrir ráðleggingar
þessa læknis kom Dr P til mín.
Augljóst
var, eftir að aðeins fáeinar sekúndur voru liðnar af fyrsta fundi okkar, að
ekki vottaði fyrir elliglöpum af neinu tagi. Hann reyndist vera ákaflega
siðfágaður maður og heillandi, talaði áreynslulaust auðugt mál sem bar vitni
ímyndunarafli og spauggreind. Ég skildi ekkert í því hvers vegna hann var
hingað kominn á stofuna til okkar.
Samt
var ekki laust við að eitthvað væri ekki eins og það átti að vera. Hann sneri
að mér þegar hann talaði, beindi athyglinni til mín, en samt var eitthvað að,
eitthvað sem erfitt er að tjá í orðum. Mér fannst hann ekki líta á mig með
augunum heldur eyrunum. Þetta lýsti sér þannig að í stað þess að horfa á
mig, einblína á mig og gera sér mynd af mér á eðlilegan hátt, gaut hann augunum
með einkennilegum hætti á einstaka hluta andlits míns, á nefið, hægra eyrað,
niður á hökuna, upp aftur á hægra augað eins og hann væri að athuga (ef ekki
læra á) hvern og einn þessara þátta, án þess nokkurn tíma að sjá allt andlitið,
mismunandi svipbrigði þess eða „mig“ í heild sinni. Ekki er ég viss um að ég hafi áttað mig á þessu meðan á því stóð
heldur verkaði þetta á mig sem skringilegur þáttur í fari hans, einhver
afbrigðileiki í hefðbundinni samverkan augnaráðs og svipbrigða. Hann sá mig og
„gerði á mér úttekt“, en samt...
„Hvað
heldurðu að gangi að þér?“ spurði ég hann loks.
„Ég
verð ekki var við neitt sjálfur,“ svaraði hann brosandi, „en ýmsir telja að
eitthvað sé að mér í augunum.“
„En
kannast þú ekki við neinar sjóntruflanir?“
„Nei,
ekki beint, en mér missýnist annað slagið.“
Ég
fór stundarkorn fram til að tala við eiginkonu hans. Þegar ég sneri aftur sat
Dr P. friðsæll við gluggann og árvökull hlustaði hann fremur en horfði út.
„Umferðarniðurinn,“ sagði hann, „skarkali götunnar, lestir í fjarska... Þetta
myndar eins konar sinfóníu, ekki satt? Kannastu við Kyrrahafshraðlestina 234
eftir Honegger?“
En
hvað þetta er viðkunnanlegur maður, hugsaði ég með sjálfum mér. Getur mögulega
eitthvað gengið að? Myndi hann gefa mér leyfi til að rannsaka sig?
„Já
endilega, Dr Sacks.“
Ég
sefaði óróleikann í brjósti mínu, og ef til vill hans líka, með hinum róandi
prófum taugasjúkdómafræðinnar. Mældi vöðvastyrk, samhæfingu, viðbrögð og
viðbragðsflýti... Það var þegar ég var að reyna viðbrögðin, en það vottaði
fyrir frávikum vinstra megin, að ég varð fyrst var við eitthvað furðulegt. Ég
hafði klætt hann úr vinstri skónum og dró lykil eftir ilinni, mikilvægt
viðbragðspróf þó það virðist ekki nauðsynlegt, og lét honum svo eftir að klæða
sig í skóinn, bað hann að hafa mig afsakaðan meðan ég skrúfaði saman augnsjána.
Að mínútu liðinni vakti það furðu mína að honum hafði ekki orðið neitt úr því
verki.
„Get
ég aðstoðað,“ spurði ég.
„Við
hvað? Aðstoðað hvern?“
„Við
að klæða þig í skóinn.“
„Ó,“
sagði hann. „Ég var alveg búinn að gleyma skónum,“ og svo bætti hann við með
sjálfum sér, „Skórinn? Skórinn?“. Hann virtist alveg utangátta.
„Þú
ættir ef til vill að fara í skóinn,“ endurtók ég.
Hann
einbeitti sér mjög um stund að því að horfa niður fyrir sig en þó ekki á neitt
sérstakt og alls ekki á skóinn sinn. Að lokum staðnæmdust augun á fæti hans:
„Þetta er skórinn minn, er það ekki?“
Hafði
mér misheyrst? Missýndist mér?
„Augun
í mér,“ útskýrði hann og drap hendi á fót sinn. „Þetta er skórinn minn, ha?“
„Nei,
alls ekki. Þetta er fóturinn á þér. Hérna er skórinn þinn.“
„Ó,
ég sem hélt að hann væri fóturinn á mér.“
Var
hann að grínast? Var hann ruglaður? Var hann blindur? Ef þetta var ein af
þessum undarlegu missýnum hans, þá var þetta sú alundarlegasta missýn sem ég
hafði nokkurn tíma komist í tæri við.
Ég
aðstoðaði hann við að komast í skóinn (fótinn) svo ekki yrðu meiri vandræði af
þessu. Dr P. virtist sjálfur alveg ósnortinn og áhugalaus um þetta, virtist
jafnvel hafa gaman af öllu saman. Ég hélt prófununum áfram. Sjónin reyndist
skörp. Hann virtist ekki eiga í neinum erfiðleikum með að sjá títuprjón á
gólfinu, en þó átti honum til að yfirsjást hann ef prjónninn lá honum á vinstri
hlið.
Hann
sá ágætlega, en hvað sá hann? Ég dró fram eintak af tímaritinu National
Geographic og bað hann að lýsa fyrir mér nokkrum myndum í því.
Viðbrögð
hans voru afar áhugaverð. Hann lét augun hvarfla frá einu smáatriði til annars
og nam þannig brotakennda mynd, sjálfstæð smábrot eins og hann hafði gert þegar
hann horfði framan í mig. Flennibjartir fletir, litir og form áttu athygli hans
alla og umræðu, en undantekningalaust var honum fyrirmunað að sjá myndirnar í
heild sinni. Í stað þess að sjá heild sá hann aðeins smáatriði, en þau sigtaði
hann út eins og depla á ratsjá. Hann náði aldrei að tengjast myndinni sem
slíkri, sá engan veginn, ef svo má að orði komast, svipmót hennar. Hann var
alfarið ónæmur fyrir hvort hún var af landslagi eða uppstilltri fyrirmynd.
Ég
sýndi honum kápuna sem var af órofinni víðáttu sandflákanna í Sahara.
„Hvað
sérðu hér?“ spurði ég.
„Ég
sé fljót,“ sagði hann. „Og dálítið
gistihús með verönd sem skagar út yfir árvatnið. Það situr fólk að snæðingi úti
á veröndinni. Ég sé litríkar sólhlífar hér og þar.“ Hann horfði, ef hægt er að
tala um að horfa, á punkt í lausu lofti yfir forsíðunni og fimbulfambaði um það
sem ekkert var, rétt eins og útlínuskorturinn á hinni raunverulegu mynd
kallaði fram hjá honum ímyndað fljót, verönd og litríkar sólhlífar.
Eflaust
hefur verið á mér furðusvipur en á honum var að sjá að hann hefði staðið sig
nokkuð vel. Það vottaði fyrir brosi á andlitinu. Það virtist einnig sem hann
hefði ákveðið að nú væri fundum okkar lokið og fór að svipast um eftir hattinum
sínum. Hann rétti út höndina og greip um höfuð eiginkonu sinnar, reyndi að
lyfta því af stalli og setja á höfuð sér. Hann hélt greinilega að konan sín
væri hattur! Svipur konunnar gaf til kynna að hún væri öllu vön í þessum efnum.
Ég
gat engan botn fengið í hvað hefði átt sér stað í almennum taugafræðilegum
skilningi (né heldur taugasálfræðilegum). Í sumu tilliti virtist hann alveg
eins og hann átti að sér að vera, en í öðru var hann algerlega úti á þekju.
Hvernig mátti það vera að í einu tilliti héldi hann að konan sín væri hattur,
en um leið gæti hann gengið fram, en það gerði hann, sem kennari við
tónlistarskóla?
Ég
mátti til að hugsa málið og hitta hann aftur. Og nú í hans eigin kunnuglega
umhverfi, heimafyrir.
Nokkrum
dögum síðar sótti ég þau heim, Dr P. og konu hans, og hafði með mér í töskunni
nóturnar af Dichterliebe (ég vissi hve vel honum geðjaðist að Schumann)
og alls kyns furðudót til að prófa með skynjun manna. Eiginkona hans vísaði mér
inn á virðulegt heimili sem minnti á Berlín í lok 19. aldar. Stórbrotinn
Bösendorferflygill breiddi úr sér miðsvæðis í stofunni og allt í kring voru
nótnastandar, hljóðfæri, nótur... Bækur voru þarna og málverk en tónlistin var
þungamiðja alls. Dr P. kom inn örlítið lotinn, og ráðvilltur gekk hann með
útrétta hönd í átt að standklukkunni, en þegar hann heyrði rödd mína leiðrétti
hann stefnu sína og tók í hönd mér. Við skiptumst á kveðjuorðum og spjölluðum
lítillega um komandi tónleika og uppákomur. Ég spurði hann hikandi hvort hann
væri fáanlegur til að syngja.
„Dichterliebe!“
hrópaði hann glaður. „En ég get ekki lesið nótur lengur. Vilt þú ekki spila
þetta?“
Ég
sagðist skyldu reyna. Jafnvel píanóleikur minn hljómaði vel á þetta dásamlega
hljóðfæri og Dr P. var eins og gamall en óendanlega hljómþýður Fischer-Dieskau,
í honum mættust fullkomið tóneyra og rödd sem bar vitni kristaltærum
tónlistarhæfileikum. Ljóst var að tónlistarskólinn hélt honum ekki við störf
af tómri manngæsku.
Gagnaugablöð
Dr P. voru augljóslega ósködduð, heilabörkurinn réð með miklum ágætum við
tónlist. En ég velti fyrir mér hvað væri á seyði í hvirfil- og hnakkablöðum
heilans, sérstaklega á þeim svæðum þar sem úrvinnsla sjónarinnar fór fram.[a] Í
pjönkum mínum tengdum taugafræðinni er að finna hinar platónsku frummyndir og
ákvað ég að byrja á þeim.
„Hvað
er þetta?“ spurði ég og dró fram þá fyrstu.
„Að
sjálfsögðu teningur.“
„En
þetta?“ spurði ég og veifaði annarri.
Hann
bað leyfis til að skoða hana betur og gerði það hratt og kerfisbundið:
„Tólfflötungur auðvitað. Og þú getur sleppt afgangnum. Ég þekki
tuttuguflötunginn líka.“
Það
voru greinilega engin vandkvæði með óhlutbundin form. En hvað um andlit? Ég dró
fram spilastokk. Hann bar kennsl á öll spilin um leið, gosar, drottningar,
kóngar og jóker meðtalið. En þetta eru auðvitað stílfærðar myndir og ómögulegt
að segja til um hvort hann sá andlitin eða einungis mynstur. Ég ákvað að sýna
honum bunka af skopteikningum sem ég átti í tösku minni. Hann átt að mestu
leyti auðvelt með þetta líka. Vindillinn hjá Churchill, nefið á Schnozzle, um
leið og hann náði að sigta út lykilatriðin gat hann borið kennsl á andlitin. En
skopmyndir eru nú einu sinni formfastar og teiknaðar stórum dráttum. Eftir var
að sjá hvernig hann myndi standa sig gagnvart raunverulegum andlitum, sem bæri
fyrir augu hans á eðlilegan hátt.
Ég
kveikti á sjónvarpinu, hafði slökkt á hljóðinu og fann gamla bíómynd með Bette
Davis. Það stóð yfir ástarsena. Dr P. þekkti ekki leikkonuna, en það gat rétt
eins átt sér þá skýringu að hana hefði aldrei borið fyrir sjónir hans. Það sem
var þó sláandi var að hann gat með engu móti fundið út hvaða svipbrigði hún og
mótaðili hennar settu upp, þó að í þessu eina funheita atriði hvarflaði svipur
þeirra frá lostafullri þrá til ástríðufulls tillits, síðan undrunar, þá
viðbjóðs og bræði, og náði loks að bráðna í sáttfýsi. Dr P. bar engin kennsl á
neitt af þessu. Hann átti mjög erfitt með að átta sig á hvað gekk á, hvort
þeirra var hvort, jafnvel af hvoru kyninu þau voru. Allt sem hann lét sér um
munn fara gat eins verið komið frá geimveru.
Það
var þó mögulegt að eitthvað af erfiðleikum hans stæði í sambandi við
gerviveruleika filmuveraldarinnar frá Hollywood og ég lét hvarfla að mér að
kannski gæti hann frekar þekkt andlit úr eigin ranni. Á veggjunum í íbúðinni
héngu myndir af fjölskyldu hans, samstarfsmönnum, nemendum, honum sjálfum. Ég
safnaði saman stafla af slíkum myndum og sýndi honum, með nokkrum efasemdum þó.
Það sem í tengslum við bíómyndina hafði verið spaugilegt eða farsakennt varð
sorglegt þegar það tengdist lífi hans sjálfs. Hann þekkti varla nokkurn mann,
hvorki fjölskyldu sína, starfsfélaga, nemendur né sjálfan sig. Hann þekkti
Einstein af mynd enda sigtaði hann út hið einkennandi hár og yfirskegg. Það
sama átti við um einn eða tvo aðra. „Humm, Paul!“ sagði hann þegar honum var
sýnd mynd af bróður sínum. „Þessi kantaði kjálki og stóru tennur, ég myndi
þekkja Paul hvar sem er!“ En var þetta Paul sem hann sá, eða aðeins eitt eða
tvö einkenni sem hann gat byggt á skynsamlega tilgátu um hvern væri að ræða? Ef
hann hafði ekki þessi augljósu leiðsögutákn var hann alveg úti á túni. En það var
ekki endilega skynbragðið, gnosis, sem brást heldur var eitthvað að því
hvernig hann bar sig að hlutunum. Hann nálgaðist öll þessi andlit, jafnvel af
fólki sem var honum kært, eins og væru þau óhlutbundin púsluspil eða þrautir.
Hann náði í engu að tengjast þeim, sá þau ekki. Ekkert andlit var honum
kunnuglegt, séð sem „hann“ eða „hún“[b]
heldur bar hann aðeins kennsl á það sem safn einkenna, „það“. Þannig var
skynbragð hans hlutlægt en náði á engan hátt til hins persónulega[c]. Og
þar af leiðandi hvarf honum öll dómgreind á svipbrigði, hann var að því leyti
blindur. Í augum okkar hinna er andlit sú manneskja sem horfir út um
það, við sjáum með einhverjum hætti persónuna sem býr að baki andlitinu.
Dr P. sá enga slíka persónu í þessu tilliti, hvorki ytri né innri
einkenni hennar.
Á
leið minni til heimkynna hans hafði ég komið við í blómabúð og keypt mér
sallafína rós í hnappagatið. Ég tók hana nú þaðan og rétti honum. Hann tók við
henni eins og þegar grasafræðingur eða formfræðingur tekur við sýni, ekki eins
og fólk tekur á móti blómi.
„Eitthvað
um sex tommu langt,“ voru ummæli hans. „Margslungið rautt form með áfastri
grænni lengju.“
„Já,
sagði ég í hvatningartón, „og hvað heldurðu að þetta sé, Dr P.?“
„Ekki
gott að segja.“ Hann virtist ráðvilltur. „Það skortir hina einföldu samhverfu
frummyndanna, þó ef til vill geti það átt sér sína eigin flóknari samhverfu...
Ég álít að þetta geti verið einhver planta eða blóm.“
„Geti
verið?“ innti ég hann.
„Geti
verið,“ áréttaði hann.
„Þefaðu
af því,“ stakk ég upp á og enn virtist hann ráðvilltur, eins og ef ég bæði hann
að þefa af flókinni samhverfu. En sökum háttvísi sinnar hlýddi hann mér og
bara rósina að nefinu. Og allt í einu færðist yfir hann líf.
„Dásamlegt,“
hrópaði hann. „Nýútsprungin rós. En himneskur ilmur!“ Hann fór að raula „Die
Rose, die Lillie...“ Engu var líkara en hann höndlaði raunveruleikann best
gegnum lyktarskynið en ekki sjónina.
Ég
reyndi eitt próf í viðbót. Það var enn kalt í veðri og ég hafði kastað
frakkanum mínum og hönskum á sófann.
„Hvað
er þetta?“ spurði ég og hóf hanska á loft.
„Má
ég skoða það?“ spurði hann og byrjaði að gaumgæfa hanskann eins og frummyndalíkan
um leið og hann tók við honum.
„Samfellt
yfirborð,“ kvað hann loks upp úr, „sem hverfist um sjálft sig. Virðist hafa...
hann hikaði, fimm totur, ef svo má að orði komast.“
„Já,“
sagði ég með gát. „Þar höfum við lýsingu á hlutnum. Segðu mér nú hvað þetta
er.“
„Einhvers
konar hylki.“
„Já,“
sagði ég, „og hvað gætirðu geymt í því?“
„Nú
auðvitað innihald þess,“ sagði Dr P. og hló. „Það kemur ótal margt til greina.
Gæti til dæmis verið budda sem er hönnuð fyrir fimm tegundir af mynt. Gæti
verið...“
Ég
truflaði þessa brjáluðu ræðu. „Finnst þér þetta ekkert kunnuglegt? Heldurðu að
þetta gæti innihaldið eða passað á einhvern líkamshluta?“
Það
sáust engin merki um að hann kannaðist við gripinn.
Ekkert
barn myndi hafa á valdi sínu að tala um „samfellt yfirborð“... „sem hverfist
um sjálft sig,“ en samt myndi hvaða smábarn sem er þekkja hanska fyrir það sem
hann er, eitthvað sem sett er á hönd. Dr P. gat þetta ekki. Fyrir honum var
ekkert kunnuglegt á ferðinni. Hann var í sjónrænu tilliti týndur í veröld þar
sem lífvana óhlutbundin form réðu ríkjum. Það sem meira er, hann skynjaði
veröldina ekki sem sýnilega og þá sjálfan sig ekki heldur. Hann gat talað um
hlutina án þess að geta séð þá fyrir framan sig. Hughlings Jackson segir um
málstolssjúklinga og þá sem eru með skaddað vinstra heilahvel, að þeir hafi
glatað bæði „óhlutbundinni“ og „sundurgreinandi“ hugsun og líkir þeim við
hunda (eða líkir öllu heldur hundum við sjúklinga með málstol). Aftur á móti
vann hugur Dr P. á nákvæmlega sama hátt og vél. Ekki aðeins að hann sæi
veröldina án allra geðbrigða eins og tölva heldur það sem meira er, túlkaði
hann veröldina eins og slík vél gerir, með því að horfa í lykilatriði og kerfisbundin
tengsl þeirra á milli. Ef til vill bar hann kennsl á kerfið, eins og um mátun[d] væri
að ræða, án þess að veruleikinn væri á nokkurn numinn.
Prófin
sem ég gerði á Dr P. sögðu ekkert um hvers konar innri veröld hann hrærðist í.
Gæti hugsast að sjónminni hans og ímyndunarafl væri enn óskaddað[e]? Ég
bað hann að ímynda sér að hann ætti leið um eitt af torgunum í nágrenninu úr
norðri, gengi yfir það í huganum eða eftir minni og bað hann að segja mér hvaða
hús urðu á vegi hans. Hann taldi upp húsin á hægri hönd en engin þeirra sem
voru honum til vinstri handar. Ég bað hann svo um að koma að torginu úr suðri.
Aftur tiltók hann aðeins húsin á hægri hönd, þrátt fyrir að það væru einmitt
húsin sem hann hafði áður skilið út undan. Þau hús sem hann hafði „séð“ fyrir
hugskotssjónum sínum taldi hann sennilega ekki upp nú sökum þess að hann „sá“
þau ekki lengur. Nú var ljóst að vandi hans við að skynja „vinstri“, hinn
sjónræni vandi, var allt eins innvortis og hann var útvortis þar sem hann
klauf sundur sjónminni og ímyndunarafl.
En
hvernig var komið fyrir innri hugskotssjónum hans á hærra plani? Með það í huga
hvernig Tolstoy sér fyrir sér og hreyfir persónur sínar, með ákafa sem jaðrar
við ofskynjanir, spurði ég Dr P. út í Önnu Karenínu. Hann mundi atvik í
sögunni vandræðalaust, gerði sér fulla grein fyrir fléttunni, en lét allt hið
sjónræna liggja á milli hluta, myndrænar lýsingar og atriði. Hann mundi orð
persónanna en ekki andlit þeirra, en þrátt fyrir það gat hann, ef hann var
beðinn um það, þulið upp úr frábæru minni sínu næstum orðrétt hinar upprunalegu
myndrænu lýsingar, en ljóst var að þær táknuðu ekkert fyrir honum, höfðu hvorki
gildi á þeim sviðum veruleikans sem snýr að hinu skynjaða og ímyndaða, né
heldur tilfinningum[f].
Því var ljóst að um túlkunarstol var einnig að ræða.
En
þessu var aðeins svona háttað með tiltekna gerð hugsýnar, svo mikið var ljóst.
Hugsýn hans á andlit og staði, sjónrænar sagnir og leikrit var afar skert,
næstum horfin. En skematísk hugsýn hafði varðveist og jafnvel aukist. Því var
það að þegar ég fékk hann til að tefla við mig blindskák vafðist ekki fyrir
honum að sjá fyrir sér skákborðið og leikina, í raun var það honum leikur einn
að rúlla mér upp.
Luria
lýsti Zazetsky á þann hátt að hann hefði alfarið misst niður hæfileikann til
leikja en ímyndunarafl hans væri óskert. Þær veraldir sem Zazetsky og Dr P.
hrærðust í voru spegilmyndin hvor af annarri. En helsti munurinn á þeim tveimur
og sá dapurlegasti var að Zazetsky, eftir því sem Luria lét hafa eftir sér, barðist
við að endurheimta hið glataða en Dr P. hélt ekki uppi neinni baráttu, áttaði
sig ekki á hvað hann hafði misst, vissi ekki einu sinni að eitthvað hefði
glatast. En hvor var aumkunarverðari, hvor var dauðadæmdari, sá sem þekkti
missi sinn eða sá sem ekkert vissi?
Þegar
skoðuninni var lokið kallaði eiginkonan á okkur að koma að matarborðinu, en þar
beið okkar kaffi og gómsætar smákökur af mörgum sortum. Dr P. byrjaði
banhungraður og raulandi fyrir munni sér að snæða kökurnar. Hratt og örugglega,
umhugsunarlaust og tónrænt dró hann diskana til sín og fékk sér sitt lítið af
hverju með miklu tónaflóði, átlegum söng[g],
allt þar til hann var skyndilega truflaður með háværu bank-bank-banki á dyrnar.
Við þessa truflun hrökk hann við, fipaðist og sat grafkyrr og frosinn í
stellingum sínum[h]
við borðið og af andlitinu stafaði tómleika og fáti. Hann sá, en sá þó ekki
lengur borðið, skynjaði það ekki lengur sem borð hlaðið kökum. Kona hans hellti
honum kaffi í bolla og ilmurinn af því kitlaði nasirnar og vakti hann á ný til
veruleikans. Átsöngurinn hófst á ný.
Hvernig
kemur hann nokkru í verk? hugsaði ég. Hvað á sér stað þegar hann klæðir sig,
fer á salernið eða í bað? Ég elti konuna hans fram í eldhús[i]
og spurði hana út í það hvernig hann til dæmis færi að því að klæða sig. „Á
sama hátt og hann borðar,“ útskýrði hún. „Ég tek til fötin hans og set á sinn
stað og hann klæðir sig vandræðalaust með því að syngja fyrir munni sér. En ef
eitthvað verður til að trufla hann svo að hann missir þráðinn snarstoppar hann,
þekkir hvorki fötin sín né eigin líkama. Hann syngur öllum stundum, matarsöngva,
söngva sem tilheyra því að klæða sig, baða sig og hvaðeina. Hann getur ekkert
gert nema breyta því fyrst í lag.“
Meðan
við töluðum saman gripu myndirnar á veggjunum athygli mína.
„Já,“
sagði konan, „hann var ekki síður hæfileikaríkur málari en söngvari. Myndirnar
hans voru sýndar í skólanum á hverju ári.“
Ég
gekk forvitinn á milli þeirra þar sem þær héngu í réttri tímaröð. Öll eldri
myndverkin voru máluð natúralískt, í raunsæjum anda og stemningin á þeim
lífleg. En svo, mörgum árum síðar, urðu þær ekki eins fjörlegar, ekki eins
heildstæðar og síður raunsæjar og natúralískar, en urðu þess í stað afstrakt,
jafnvel rúmfræðilegar og kúbískar. Loks voru það síðustu myndir hans, ekki heil
brú í myndfletinum, eða það virtist mér í það minnsta, aðeins ruglingslegar
línur og málningarklessur. Ég minntist á þetta við eiginkonu Dr P.
„Hvað
er með ykkur þessa lækna, þið eruð svoddan smáborgarar,“ sagði hún stundarhátt.
„Hefurðu engan skilning á listrænni þróun, hvernig hann segir skilið við
raunsæislist æskunnar og þroskast yfir í afstrakt, óhlutbundna list?“
„Nei,
það er ekki um slíkt að ræða,“ hugsaði ég með mér (en stillti mig um að nefna
það við aumingja konuna). Hann hafði auðvitað farið frá raunsæislist yfir í hið
óhlutbundna, en samt var ekki um það að ræða að hið listræna eðli hefði færst
þangað heldur var þetta sjúkdómur í þróun, túlkunarstol sem þróaðist í áttina
að algerum missi sjónskynjunarinnar, á þann hátt að öll tjáningargeta myndmáls,
öll skynjun á hinu hlutstæða, allt næmi fyrir raunverunni var að eyðileggjast.
Þessi málverkaröð á veggnum var hryggileg sýning á sjúkdómseinkennum og átti
meira skylt við taugafræði en listir.
En
samt velti ég því fyrir mér hvort ekki væri sannleikskorn í þessu hjá henni.
Oft er einmitt um átök að ræða, og jafnvel það sem meira er, árekstur milli
hins sjúklega og hins listræna. Ef til vill gæti verið um þróun beggja þátta að
ræða á hinu kúbíska tímabili hans, samsæri þeirra um að koma á frumlegri skipan,
því að samhliða því að hann missti niður hið hlutstæða gæti hin afstæða skynjun
hans hafa þroskast og hann þróað með sér meiri næmni fyrir byggingarþáttum hins
línulega, mörkum og útlínum, næstum hæfileika Picassos til að sjá og draga upp
mynd af hinu óhlutbundna fyrirkomulagi sem í þessu felst og er jafnan týnt í
hinu hlutlæga... En ég er hræddur um að í síðustu myndum hans hafi einungis
verið að finna ringulreið og túlkunarstol.
Við
snerum aftur inn í stóru tónlistarstofuna þar sem Bösendorferinn tróndi fyrir
miðju og Dr P raulaði upp í sig síðustu smákökuna.
„Jæja
Dr Sacks,“ sagði hann við mig. „Þér finnst ég væntalega vera áhugavert
tilfelli. Geturðu sagt mér hvað þú hefur fundið að mér og gefið mér
ráðleggingar?“
„Ég
get ekki sagt þér hvað ég hef fundið að,“ svaraði ég, „en ég skal segja þér
hvað mér finnst ekki að. Þú ert stórbrotinn tónlistarmaður og tónlistin er líf
þitt og yndi. Í þínu tilviki myndi ég skrifa upp á lifnaðarhætti sem
samanstanda alfarið af tónlist. Hún hefur hingað til verið í öndvegi, en gerðu
hana núna að öllu lífi þínu.“
Þetta
var fyrir fjórum árum. Ég hitti hann ekki eftir þetta, en hef oft velt fyrir
mér hvernig hann tókst á við veröldina með þessa undarlegu vanhæfni til að
skynja hið myndræna og sjónræna en um leið með hina miklu óskertu
tónlistarhæfileika. Ég held að tónlistin hafi í því tilliti tekið við þar sem
því sjónræna sleppti. Hann hafði ekki myndlíkama heldur tónlistarlíkama og það
útskýrir hvers vegna hann gat athafnað sig jafn áreynslulaust og raun bar vitni,
en allt fraus í ruglingslegri bendu um leið og „tónlistin hið innra“
stöðvaðist. Það sama gilti um hinn ytri veruleika, heiminn...
Í
bók sinni Heimurinn sem vilji og ímynd talar Schopenhauer um tónlistina
sem „hinn eindræga vilja“. Sá hefði orðið uppveðraður hefði hann kynnst Dr P.,
manninum sem hafði að fullu týnt veröldinni sem ímynd en varðveitti hana sem
tónlist eða vilja.
Og
sem betur fer var því þannig varið allt fram á síðustu stundu, því að þrátt
fyrir að sjúkdómur hans ágerðist hægt og hægt (umfangsmikið æxli eða
eyðileggingarferli í sjónstöðvum heilans) lifði Dr P og kenndi tónlistina allt
til hinstu stundar.