Carlos Ferrer, prestur og verkefnisstjóri á biskupsstofu birtir þann 28. maí s.l. (í Morgunblaðinu) svargrein við skrifum Hope Knútsson um trú og trúleysi. Þó greinin sé bæði gagnmerk og skemmtileg hef ég ýmislegt við hana að athuga:

Carlos leyfir sér að stilla málum þannig upp að væg og efagjörn trú sé hið eðlilega og heilbrigða ástand, en bókstafstrú og trúleysi öfgarnar. Og þegar lesandinn er búinn að kyngja því að þannig sé þetta nú bara, er enginn vandi að láta allt sem á eftir kemur hljóma mjög sannfærandi. En þar sem presturinn segist hallur undir efann langar mig að biðja hann að velta því fyrir sér hvort víst sé að þessu sé þannig farið. Getur kannski verið að lýsing hans sé sambærileg við að segja kvef hið eðlilega ástand mannsins en heilbrigði jafnt sem háan sótthita sjúklegt ásigkomulag?

Carlos segir guðfræðinámið hreinsa menn „af flestum áhrifum meintrar óskhyggju og sefjunar.“ Ég leyfi mér að efast um að þetta sé rétt. Það sést best á hans eigin málflutningi. Hvað á hann t.d. við með „meintri“ óskhyggju? Getur verið að hann telji alls ekki um óskhyggju að ræða heldur sé þetta bara ljótt orð sem vondir menn vilja klína á lífsviðhorf hans? Hvernig getur maðurinn réttlætt fyrir sjálfum sér og öðrum að trú hans á hinn kristna guð sé eitthvað annað en óskhyggja? Væri ekki bara mun heiðarlegra af honum að viðurkenna að svo sé?

Áfram heldur Carlos og segir þau rök, að trúin sé eingöngu sjálfssefjun, fjöldasefjun og óskhyggja, vera ósannfærandi, því það myndi þýða að trúfólk væri stöðugt í slíkum ham og gæti ekki hugsað sjálfstætt.
Trúarástundun er að mínu viti fyrst og fremst tæki til að koma sér í annarlegt hugarástand. Það er tónlistariðkun reyndar líka, fjallaklifur, bíóferðir og hvaðeina sem skapar flæðisástand í vitund manna. Allt er þetta spurning um vellíðan. Og fyrir mér er það dagljóst að góð líðan sem skapast í kjölfar trúarástundunar hefur ekkert með tilvist æðri máttar að gera, hún er einfaldlega fengin á nákvæmlega sama hátt og hver önnur sæluvíma. Og það er með þessa vímu eins og aðra, menn verða misháðir henni. Kannski má líta svo á að þjóðkirkjumenn séu eins konar helgarsukkarar í þessum efnum og því ekki í „viðvarandi annarlegu hugarástandi" eins og Carlos orðar svo skemmtilega.

Svo ræðst presturinn á vísindin: „En vísindaiðkun er eins og önnur mannanna verk háð áhuga og fjármagni þeirra sem þau stunda [...] Ekki er víst að þau hafi áhuga á að leysa lífsgátuna.“

Hvað á Carlos við með þessu? Eru vísindin sem slík einhverjar verur með mannlegan vilja og skoðanir? Mér sýnist sem hér skorti tilfinnanlega á innsýn guðfræðingsins, því vísindin eru þröngt skilgreind aðferðafræði með það eitt að markmiði að auka þekkingu mannanna á sjálfum sér og heiminum. Vísindunum er teflt fram gegn rakalausum fullyðingum um þessa hluti, staðhæfingum sem byggja á goðsögnum og fáfræði einni saman. Ef misvitrir pólitíkusar og áhrifamenn ráðskast með það svigrúm sem þarf til að vísindastarf geti farið fram á hlutlausum gagnrýnum forsendum, rýrir það ekki gildi vísindanna sjálfra sem aðferðar. Þessum spjótum Carlosar er í raun ekki beint gegn vísindaheiminum heldur ráðamönnum og bissnissköllum.

Presturinn hefur einnig á orði að ekki sé gefið að vísindin eigi „réttu verkfærin til að skera úr um allan sannleika og tilgang.“ Burtséð frá því að hér gefur hann sér að það hljóti að vera tilgangur að baki lífinu og heiminum þá ber hann á borð þá reginfirru að eitthvað sé meira bogið við sannleiksleit vísindanna en trúarbragðanna. Hvernig fær hann það út? Ef klerkurinn færi á stúfana og kynnti sér fyrir alvöru út á hvað vísindaleg aðferð gengur kæmi hann strax auga á að þar er að finna þau verkfæri sem ein er verjandi að beita við þá leit.

Trúlausir aðhyllast ekki „efalausa trú á sannleikann“ eins og Carlos heldur fram. Þeir vita aftur á móti sem er að enginn maður sem fæðist hér á jörð hefur stórasannleik upp á vasann, hvorki Jesús né Múhameð, Baha'ullah eða Texas-Jesús. Trúlausir vita sem er að leiðin að sannleikanum, sé hann til sem sérstætt fyrirbæri, er ekki fólgin í að lúta foringjum sem segjast handhafar hans, heldur er svarið fólgið í gagnrýninni hlutlausri leit.

Carlos endar grein sína á að segja að til séu þau rök sem hjartað og sálin greini. Þau séu handan vísindalegrar rökhyggju en geti þó verið allt eins skynsamleg og ást manna á fjölskyldu sinni.

Hér skortir prestinn augljóslega fræðiþekkingu. Það sem hann eignar hér blóðpumpu vorri og þaðan af ólíklegri líffærum er ekkert annað en það sem í sálfræðinni er kallað innsæi. Og ég leyfi mér að fullyrða að þessi eiginleiki okkar mannanna sé alfarið afrakstur þess hve heilinn í okkur, þetta háþróaða furðuverk, er fær í reikna út og ráða í þær aðstæður sem ríkja hverju sinni.

Og ætli það sé ekki bara þetta sama innsæi sem veldur því að sumir verða trúleysingjar, ef til vill í kjölfar þess að horfa upp á samborgara sína sýna af sér afkáralega hegðun á gersamlega óskynsamlegum forsendum.

Því þegar á allt er litið er trúarástundun ekkert annað en sérkennileg hegðun. Hugsaðu um það, kæri Carlos, næst þegar þú ferð í hvíta búninginn þinn, skreyttan miðaldaflúri, og bíður þess að stíga inn á altarið, hvers konar atferli það er sem þú ert um það bil að fara að hafa í frammi. Er það mikilvægt friðþægingarritúal fyrir þann guð sem þú ert umboðsmaður fyrir (og hví ætti hann að hafa þörf fyrir slíkt?)? Eða er þetta kannski gersamlega innihaldslaus forneskja sem aðeins hefur einhverja æðri merkingu í hugum þeirra sem ánetjast hafa staðlausum stöfum?