Inngangur 2

Opin heimsmynd og lokuš  3

Hin lokaša heimsmynd - vķtalismi 3

Hin opna heimsmynd – mekanismi 4

Sišferšisžröng vķtalismans 5

Afneitunin  5

Eymd og eigingirni 6

Frelsi mekanismans – fagurhyggja  8

Manngęska į hęsta stigi? 8

Aš afstżra eymd  8

Sišfręšin senn śrelt? 9

Heimildir 11

 

 

 

 

 

 

 

Inngangur

 

 

Segšu į žessari stundu žaš sem žér bżr ķ brjósti, žrungnum oršum. Į morgun skaltu svo segja allt žaš sem sį dagur blęs žér ķ brjóst, einnig žrungnum oršum, jafnvel žótt žaš stangist full­komlega į viš allt sem žś sagšir ķ dag. (Emerson, 138 – žżšing BB)

 

 

Žessi tilvitnun er fengin śr texta Ralph Waldo Emerson, Sjįlfshollusta (Self Reliance). Ritgerš sś er ein stór brżning žess aš gerast ekki taglhnżtingur annarra ķ skošanamyndun. Žessi bošberi opinnar heimsmyndar, varar eindregiš viš hvers kyns undir­lęgju­hętti og jįmennsku (conformism) viš rķkjandi hugmyndakerfi en hvetur menn til aš trana fram eigin hugmyndum,  óhręddir viš vištökurnar sem žęr kunni aš hljóta. Aš öšrum kosti komi žęr seinna vašandi ķ andlitiš į žeim, ókunnuglegar śr munni annars hugsušar.

Žessi įeggjan Emerson hefur blįsiš mér ķ brjóst žį dirfsku aš setja hér fram nokkrar, e.t.v. fįheyršar hugmyndir um trś og sišfręši. Flest žaš sem ég birti hér frį eigin brjósti ętti aš vera aušvelt aš gagnrżna. En ég hef aš leišarljósi sannfęringu Hegels aš „togstreitan milli afstöšu og andstöšu [leiši] til nišurstöšu [...] žar sem bśiš er aš „upphefja“ žaš sem bitastętt var į „hęrra stig““ (Levander, 194-195).

Žannig mun žessi ritgerš ķ versta falli verša til aš stašfesta fyrir gagnrżnendum hennar žaš sem žeir alltaf vissu, aš hlutverk trśar og sišfręši sé žarft og mikilvęgt og aš svo muni įfram verša.

En ķ besta falli munu žessi skrif mķn, sem ķ raun eru e.k. antitesa į bęši trśarbrögš og żmsar hugmyndir ķ nśtķma sišfręši, verša til žess aš nż syntesa komi ķ fyllingu tķmans fram, sišfręšilegri umręšu til örlķtils framdrįttar. Von mķn er aš mitt ķ öllum vašlinum hér leynist kannski sannleikskorn sem taka mętti til yfirvegunar. Eša eins og Max Weber oršar žaš: „Viš eigum fśskurunum mikiš aš žakka, bęši frjóar hugmyndir og glöggan skilning“ (Weber, 82).

Ķ ritgeršinni mun ég fyrst kynna til sögunnar hugtökin opin og lokuš heimsmynd og fjalla um hvernig žau tengjast vķtalisma (trśnni į hiš yfirnįttśrulega) og mekanisma (trśleysi į öfl utan efnisheims). Žvķ nęst mun ég reyna aš leiša aš žvķ rökum hvernig hin lokaša heimsmynd stendur okkur fyrir žrifum ķ sišferšilegum efnum. Žetta mun ég einkum skoša meš hlišsjón af kristindómi, hinum rķkjandi trśarbrögšum vesturlanda. Ķ beinu framhaldi reyni ég aš leiša aš žvķ rök aš mekanķsk afstaša innifeli sišferšiskennd sem beinist aš žvķ žaš hlśa bęši aš samfélagi og nįttśru. Loks velti ég fyrir mér hvort sišfręšin sé, ķ ljósi žessa, senn śrelt fręši­grein. Hśn sé, komist mekansķk lķfssżn til vegs og viršingar, dęmd til aš enda į ruslahaugi sögunnar meš öllum vķtalķsku hugmynda­kerfunum. Viš taki e.k. sjįlfsprottin fagurhyggja*. Til aš leiša aš žvķ getum afręš ég aš stilla fegurš og eymd upp sem andstęšum sem ég mįta  viš hugtökin tilgangur/til­gangs­leysi.

 

Opin heimsmynd og lokuš

Hin lokaša heimsmynd - vķtalismi

 

Trśin er [...] engin fagurfręšileg hugarhręring, heldur eitthvaš mun ęšra žar sem hśn hefur einmitt aušsveipnina aš forsendu, hśn er ekki hvöt sem kemur beint frį hjartanu, heldur er hśn žverstęša tilverunnar (Kierkegaard, 107-108).

 

Danski heimspekingurinn Sųren Kierkegaard hittir hér naglann vandlega į höfušiš. Samt get ég ekki veriš meira ósammįla žessum oršum hans. Žaš er notkunin į oršinu „ęšra“ sem fer fyrir brjóstiš į mér. Sé žvķ skipt śt fyrir oršiš „óęšra“ veršur žessi mįlsgrein hins vegar eins og töluš śt śr mķnu hjarta.

Ķ bók sinni Uggur og ótti lżsir Sųren Kierkegaard yfir ašdįun sinni į stašfestu og aušmżkt Abrahams viš fórn Ķsaks**. Ef ašdįun hans er einlęg mį verja žį afstöšu meš žvķ aš Abraham er ekki einstaklingur sem er uppi į okkar tķmum. Sišferši Abrahams byggir į lokašri heimsmynd trśarinnar, hinum endanlega sannleik sem ekki žarf aš efast um. Į žeim tķmum sem Abraham lifši žótti afskaplega göfugt aš fórna guši sķnum žvķ sem dżrmętt var. Abraham hefši ekki uppskoriš hatur og fyrirlitningu samtķšarmanna sinna ef syninum hefši veriš fórnaš, heldur žvert į móti mįtti hann bśast viš klappi į bakiš og fölskvalausri ašdįun. Frįsögn Biblķunnar er enda skrifuš ķ žeim tķšaranda***.

En žaš er ekki ašeins aš trśarbrögšin fęri okkur heim endanlegan „sannleik“ og lokaša heimsmynd, heldur fylgir meš ķ pakkanum tilgangsžrunginn heimur. Öll tilurš heimsins og vafstur hvers og eins okkar lķtur įkvešnum tilgangi. Ķ kristni og gyšingdómi gefur Guš mönnunum fyrirmęli um aš margfaldast og uppfylla jöršina. Svo er gert rįš fyrir aš ķ fyllingu tķmans muni hann koma og skilja saušina frį höfrunum.

Įföst tilgangshyggjunni er sįttin viš eymdina. Ķ kristinni sišfręši og mörgum fleiri trśarbrögšum bregšur žessu fyrirbrigši vķša fyrir; eymdin er sögš órjśfanlegur partur af tilverunni. Hana beri žvķ aš taka sem hverju öšru hundsbiti enda žjóni hśn ęšri tilgangi.

 

Hin opna heimsmynd – mekanismi

 

Um flest ķ nįttśrunni įtti viš aš „žaš sem prófa skyldi“ var oršiš „žaš sem sannaš var“, „explananda“ var oršiš „explanata“. Hin veigamestu brot tilverunnar höfšu rašaš sér upp ķ höndum – sumir sögšu ķ gini – hinnar ósigrandi og yfiržyrmandi vķsindalegu rökhyggju. Žannig höfšu jafnvel nįttśrulögmįlin sem öllu rįša reynst vera fęrri en nokkrum hafši dottiš ķ hug. Žau reyndust einnig bęši einfaldari og fegurri žeim sem žau skilja. Svo fengsęl hafa vķsindin oršiš aš margir vķsindamenn segjast hręšast žaš helst aš innan tķšar verši ekkert eftir handa žeim aš fįst viš (Humphrey, 3 – žżšing BB)

 

 

Viš lifum ķ mekanķskum heimi. Jafnvel lķfiš er hęgt aš śtskżra meš slķkri vélgengni. Meš žessu hefur veriš sżnt fram į aš ķhlutun meintra yfirnįttśrulegra afla er meš öllu óžörf og ekki til annars fallin en aš flękjast fyrir réttum skilningi okkar.

Mekanisminn er laus viš kreddur lokašrar heimsmyndar. Heimsmynd mekan­istans er opin fyrir hverri žeirri rannsóknarnišurstöšu sem fęrir okkur nįnari vitn­eskju um samsetningu heimsins – er opin og breytileg.

Žaš liggur ķ ešli hinnar opnu heimsmyndar aš taka órökstuddar fullyršingar ekki gildar. Žar af leišir aš allar žęr śtskżringar sem vķtalisminn hefur lagt til grundvallar į skilningi heimsins eru śr gildi felldar og menn byrja meš autt borš. Žetta geršist žegar upplżsingaöld gekk ķ garš og fręšimenn lögšu grunnin aš vķsindalegri ašferš.

Rannsóknarnišurstöšur okkar sżna berlega aš bęši heimurinn og lķfiš er vélgengt (Dawkins, xiii). Menn gįfu sér ekki žį forsendu ķ upphafi heldur leiddu hana śt meš ašferšum vķsindanna. Žessu lżsir lķffręšingurinn P. B. Weisz einmitt svo įgętlega:

 

Frumstęšir menn voru fullkomnir vķtalistar, er žeir töldu jafnvel lķflausa hluti verustaši yfirnįttśrlegra anda. Er vķsindunum óx fiskur um hrygg, fluttust żmsir hlutar alheimsins smįm saman af sviši hins yfirnįttśrlega til hins nįttśrlega. Hvaš eftir annaš reyndist nįttśrleg skżring vera į fyrirbęrum, sem til žessa höfšu talizt yfirnįttśrleg. Žetta hefur einnig įtt viš um lķffręšileg atriši, svo aš žeir, sem ķ dag fylla ķ eyšur vķsindalegrar žekkingar meš vķtalisma, geta bśizt viš aš verša til athlęgis į morgun (Weisz, 13).

 

 

Skynsįlfręšingurinn Steven Pinker er į sama mįli. Ķ inngangi aš bók sinni How the Mind Works vitnar hann til mįlmyndunarfręšingsins Noam Chomsky sem skipti fįfręši okkar ķ višfangsžrautir (problems) og rįšgįtur (mysteries). Žegar višfangsžraut blasi viš okkur, höfum viš ef til vill ekki lausn hennar į reišum höndum, en viš höfum innsęi, vaxandi žekkingu og hugboš um žaš sem viš erum aš leita eftir. Žegar viš stöndum frammi fyrir rįšgįtu hins vegar, žį:

 

„...getum viš ekkert annaš gert en staraš į hana ķ undrun og fįti, įn žess aš renna ķ grun hvernig skżringin muni birtast okkur. Ég skrifaši žessa bók vegna žess aš mikiš af rįšgįtum hugarstarfsins, allt frį innri sjón til rómantķskrar įstar hefur fęrst yfir į sviš višfangsžrauta (žó aušvitaš séu enn til rįšgįtur!). Hver einasta kenning ķ bókinni getur reynst röng, en žaš vęri samt hęgt aš flokka slķkt undir framfarir, žvķ hinar gömlu hugmyndir okkar eru of bragš­daufar til aš geta talist rangar“ (Pinker, ix – žżšing BB).

 

 

Ķ ljósi žessa mį žvķ segja sem svo aš trśarbrögšin séu śrelt „vķsindi“ forn­eskjunnar, ęvaforn leiš til aš reyna aš skżra ešli veraldar. Žau hafa, žegar į allt er litiš ekkert fęrt okkur annaš en órökstuddar stašhęfingar og į sķnum verstu stundum ašeins sįlsżkislegar ranghugmyndir. Žaš er žvķ athyglisvert aš svo mikill fjöldi einstaklinga ķ okkar „upplżsta“ samfélagi skuli kjósa ganga meš žessar grillur allar ķ höfšinu, ķ fullkominni afneitun į žvķ hver viš raunverulega erum: klįrir apar, afrakstur fjölbreytilegs hįttalags hins lķfręna efnis aš gefnum nęgum tķma.

En hvernig gengur žeim sem ašhyllast heimsmynd hins gušlausa mekanisma aš komast aš nišur­stöšu ķ sišfręšilegum efnum? Nś er žaš innbyggt ķ vķsindin aš žau spyrja sig ekki um tilgang og sišferšisleg gildi, heldur takamarka sig alfariš viš žekkingar­leitina. Einstaklingur meš mekanķska heimsmynd gęti žar af leišandi stašiš frammi fyrir tilvistarlegri ślfakreppu, žvķ aš sönnu er heimurinn ķ hugskoti hans gersamlega įn tilgangs. Seinna ķ žessari ritgerš mun ég śtlista hvernig inn ķ trśleysiš er byggt mjög įkvešiš žroskaš sišferši, aš allri tómhyggju slepptri.

 

 

Sišferšisžröng vķtalismans

Afneitunin

 

Žaš er sišferšilega jafn rangt aš lįta sér ķ léttu rśmi liggja hvort eitthvaš sé satt svo lengi sem žaš veitir vellķšan, og aš lįta sig einu varša hvašan fé er fengiš svo lengi sem žaš er komiš ķ veskiš. – Edmund Way Teale.

 

 

Žeir eru fjölmargir ķ samfélagi okkar sem kjósa meš sjįlfum sér aš lifa ķ blindni og reyna aš draga alla ašra meš sér inn ķ žaš įstand. Sagan segir aš žegar biskupsfrśin af Birmingham hafi fengiš žęr upplżsingar, aš Charles Darwin hafi fullyrt aš mennirnir hafi žróast af öpum, hafi hśn sagt viš bónda sinn: „Vonandi er žetta ekki satt, en ef svo er skulum viš vona aš žessar upplżsingar verši almenningi aldrei heyrinkunnugar“. En óhjį­kvęmi­legt er aš ķ upplżsingahungrušu samfélagi leiti sann­leikurinn śtrįsar og staš­reyndirnar verši lżšnum ljósar, hvort sem žeim er fagnaš ešur ei (Humphrey, 6-7).

Jś, fólk hefur heyrt žetta allt. Samt er fjöldi manna, jafnvel mešal žeirra sem starfa viš aš grafa upp vitneskjuna, sem lįta stašreyndirnar sem vind um eyru žjóta. Žaš viršist stund­um vera žannig aš žvķ meira sem fólk veit, žvķ minna vill žaš vita. Įstęšan er sś aš:

 

 Vķsindaleg efnishyggja er af mörgum, jafnvel af hennar eigin spįmönnum, talin sérdeilis ó­full­nęgjandi, jafnvel hręšileg, yfiržyrmandi, móšgandi, lķtillękkandi, nišurdrepandi, žrśgandi (Humphrey, 7).

 

Nei, fólk kżs upp til hópa aš hanga ķ gömlum skżringum um tilurš alheims og er tilbśiš aš lśta hugmyndinni um rįšandi afl utan efnisheimsins og gera rįš fyrir aš tilveran lśti įkvešnum tilgangi.

 

Eymd og eigingirni

 

Viš höfum žaš ljóslifandi fyrir okkur, ķ mörgum trśarbrögšum, aš mannfólkiš į ekki ķ neinum erfišleikum meš aš sęttast viš eymd, svo lengi sem henni fylgir tilgangur. Sum austręn heimspekikerfi ganga meira aš segja śt frį žvķ aš ķ eymdinni liggi hjįlpręši til andlegs žroska (Žórbergur Žóršarson, 119). Ķ kristnisögu ķs­lenskrar žjóšar kemur žessi eymdardżrkun skżrt fram, t.d. ķ lotningu fyrir holdsveiki Hallgrķms Péturssonar, en menn hafa jafnan haldiš į lofti žeirri firru aš eymdin og volęšiš hafi gert hann aš stórskįldi:

 

Žetta aušviršilega eymdardekur, sem hefir jafnan veriš öflugur žįttur ķ žręlasišfręši kirkjunnar, er trśarsetning, fundin upp af aušugum hręsnurum, er hafa spekśleraš ķ eymd mannanna, og bošuš og višhaldiš af saklausum einfeldningum, sem ekki vita, hvaš žeir eru aš gera og žjónum aušmannanna, prestum og prelįtum, er vinna fyrir sér meš vķsvitandi trśarbragšafölsun (Žórbergur Žóršarson, 124).

 

 

Nś er žaš svo aš ekki snśast öll trśarbrögš um eymdardżrkun. Reyndar er kristnin tvöföld ķ rošinu žegar kemur aš žessu mįlefni, žvķ żmsar greinar hennar, s.s. Kalvinismi hafa bošaš frama- og vellķšunarhyggju į žeim eigingjörnu forsendum aš Guš hafi velžóknun į žeim sem farnast vel ķ lķfinu.

En hvaš meš bošskap Krists? Snerist hann ekki um nįš og umburšarlyndi nįung­anum til handa?

Žessu mį svara į eftirfarandi veg: Jś, Kristur bošaši fyrirgefningu og umburšar­lyndi, en ekki nįunganum til farsęldar heldur til aš tryggja hinum kristna sjįlfum aukna vellķšan. Hinn meinti gušssonur kenndi einföld sįlfręšileg „trikk“.

Žvķ hvaš er fyrirgefningin annaš en snjöll ašferš til aš losna viš hugarvķl? Žó aušvelt sé aš lķta svo į aš hśn hafi žann tilgang aš veita žeim sem gerir į hluta hins kristna einhverja miskunn er svo alls ekki. Hér koma rök mķn fyrir žessari fullyrš­ingu:

Segjum sem svo aš einhver fremji į žér glęp, svindli į žér ķ višskiptum. Meš lagaklękjum kemur hann ķ veg fyrir aš žś getir ašhafst eitthvaš ķ mįlinu. Žér lķšur bölvanlega vegna žessa og langar helst aš fara og lemja hann ķ köku. Hvaš er best fyrir žig aš gera ķ stöšunni?

Jś, fyrirgefa honum og gleyma öllu heila klabbinu. Žannig gengur žś uppréttur og rólegur til móts viš framtķšina, en skilur svindlarann eftir meš vonda samvisku.

Ef žś aftur į móti ert aš argažrasast yfir žessu ólįni žķnu ķ įrarašir og rįšast meš skömmum og ašdróttunum aš óvini žķnum hvar sem honum bregšur fyrir, ertu žį ekki aš fęra honum tvöfaldan sigur? Jś, hann bęši kemst upp meš upprunalega nķšingsverkiš og einnig aš rśsta ķ žér taugakerfiš.

Hver sį sem bošaši fyrirgefninguna ķ nafni Jesś (hann sjįlfur eša einhver sem skįldaši hann upp) hefur įttaš sig į žessu. Bošskapurinn er sjįlfshjįlp, sem hefur žaš aš endanlegu markmiši aš kalla fram vellķšan.

Sé Nżja testamentiš skošaš nįnar sést aš nįnast öll breytni sem Jesśs bošar er į žessum nótum. Meira aš segja sį texti sem allt vestręnt sišferši hefur byggst į er žessu marki brenndur. Gullna reglan „allt sem žér viljiš aš ašrir menn gjöri yšur skuluš žér og žeim gjöra“ hefur eigingjarnt inntak: Hvernig geturšu stušlaš aš žvķ aš ašrir komi vel fram viš žig?  Jś meš žvķ aš įstunda slķkt hiš sama ķ garš annarra. Hér žarf aš taka eftir žvķ aš žér er ekki sagt aš koma vel fram viš ašra vegna žess aš žaš hafi kannski gildi ķ sjįlfu sér, heldur vegna žess aš meš žvķ tryggir žś žinn eigin hag. Endanlegt markmiš er žvķ kaup kaups - žķn eigin vellķšan.

Konfśsķus var reyndar löngu fyrr bśinn aš setja fram žessa sömu reglu, žó meš öšrum įherslum: „Ekki gjöra neinum žaš sem žś vilt ekki aš žér sé gjört.“ Hér liggur bošskapurinn ķ žvķ aš forša mönnum frį vanlķšan og eymd, jafnt öšrum sem žeim sjįlfum, frekar en endilega aš einblķna į vellķšan žess sem regluna hefur ķ heišri - strax mun žroskašra višhorf en hjį Jesś.

Immanuel Kant bošaši meš svipašri reglu, alhęfingarlögmįlinu eša skilyršis­lausa skyldubošinu, mun žroskašra sišferši en bįšir žessir fornu karlar. Žessi regla er į žį leiš aš „menn breyti jafnan eftir žeirri sišareglu sem žeir geta röklega viljaš aš muni gilda sem almennt lögmįl“ (Vilhjįlmur Įrnason, 196).

Um leiš og viš förum aš halda skylduboši Kants ķ heišri erum viš komin til meiri og dżpri sišferšisžroska en meš žvķ aš rķghalda ķ hina eigingjörnu sišfręši Biblķ­unnar meš allri žeirri ó- og yfirnįttśru sem henni ljóslega fylgir.

Ónįttśra Biblķulegs sišabošskapar er reglusišferšiš. Kristin trśarbrögš hóta śt­skśfun eftir daušann nema gušhręšsla og góšir sišir komi til. Hér komum viš aš žeim mikilvęga punkti aš hiš góša sišferši er ekki įstundaš vegna žess aš žaš hafi gildi ķ sjįlfu sér, heldur er veriš aš bjarga eigin skinni.

Žį er aš minnast į išrunina. Innbygging hennar ķ kristindóminn er ekki einungis eigin­gjörn heldur sišferšilega röng og samfélaginu hęttuleg. Tilvist išrunarinnar fęrir hinum kristna žau skila­boš aš žaš sé ķ lagi aš „syndga“, žvķ meš žvķ aš koma kjökrandi af išrun fram fyrir frelsarann geti hann varpaš oki sektarinnar af sér, hann fęr hreint borš.

Žetta hlķfir hinum kristna viš aš taka įbyrgš į eigin geršum. Žvķ er žetta hentugt kerfi fyrir žį sem žjįst af hįlfgildings sišblindu, alltaf mį ganga frį vondum verkum meš hreinan skjöld. Žetta er enn eitt birtingarform žess aš kristnin er trśarbrögš eigingirninnar og gengur śt į vellķšan žess er trśir.

Loks er hér einn žįttur ķ višbót sem varpar ljósi į sišferšisžröng Kristninnar. Hann felst ķ trś fjölmargra kristinna söfnuša į dómsdag, ķ bland viš dżrkun hins andlega og fordęmingu hins veraldlega, hins efnislega, hins lķkamlega.

Žetta kristilega višhorf leišir af sér žį „and-efnishyggju“ aš ekki žurfi aš hlśa aš nįttśrunni, žvķ hiš efnislega sé hvort eš er allt forgengilegt. Dómsdagur sé ķ nįnd og žį munu „góšu sauširnir“ sleppa frį hinum sauruga efnisheimi upp ķ hinn hreina anda­heim. Allt tal um umhverfisvernd er žvķ merkingarlaust fyrir žessum söfnušum.

 

 

Frelsi mekanismans – fagurhyggja

Manngęska į hęsta stigi?

 

 

Trśleysi, sé žaš rétt skiliš, tįknar hvorki eintóma vantrś né kalda og nįttśrulausa neikvęšni, heldur er žaš žvert į móti glašvęr og frjósöm stašfesting alls žess sem satt er og felur ķ sér eindreginn vilja til manngęsku į hęsta stigi. – Charles Bradlaugh.

 

 

Hver eru rökin fyrir žvķ aš ķ trśleysinu felist innbyggt sišferši? Er ekki bara veriš aš troša einhverri kreddu upp į raunveruleikann?

Um leiš og viš hęttum aš geta gert rįš fyrir žvķ aš yfirnįttśrulegur kraftur geti komiš og gripiš inn ķ žęr ašstęšur sem viš höfum skapaš okkur, sjįum viš ķ hendi okkar aš viš žurfum aš hugsa okkur um tvisvar įšur gengiš er til vafasamra verka. Viš erum ein į bįti, žaš er enginn žarna uppi til aš bjarga okkur ef illa fer.

Um leiš og okkur veršur žetta ljóst, finnum viš til įbyrgšar gagnvart sam­félaginu og ekki sķst umhverfinu, förum aš lķta til hvert meš öšru og hlśa aš lķfheim­inum. Afkoma okkar veltur öll į žvķ hvernig til tekst.

Ég held aš žessi afstaša trśleysingja sé ekkert nżmęli. Sś skošun mķn liggur ķ nokkuš yfirgripsmikilli athugun minni į ritverkum žeirra, bęši śtgefnum og eins į spjall­žrįšum og vefsķšum Netsins. Žaš viršist sameiginlegt meš žessu fólki aš lįta sig nįungann og samfélagiš varša. Śt um allt sé ég žessa tilhneigingu žeirra til aš vilja afstżra eymd.

Ummęli trśleysingja į borš viš Carl Sagan, Dan Barker, Robert G. Ingersoll og Judith Hayes, auk stefnuyfirlżsingar hśmanista, eru nęgileg rök til aš lįta sann­fęrast. Žessi afstaša takmarkast žó viš aš tekin sé jįkvęš og einörš trśleysis­afstaša ķ staš žess aš stašiš sé skjįlfandi ķ köldum polli tómhyggjunnar.

 

Aš afstżra eymd

 

Nś mį spyrja: „Er ekki veriš aš fara fordómaleišina (a priori) hér? Getum viš nokkuš gengiš śt frį žvķ aš allir menn séu innst inni góšir og vilji leggja sitt af mörkum til aš losna viš aš horfa upp į eymd?

Svariš viš žvķ veršur aš vera žaš aš žessi uppstilling, mašur frammi fyrir eymd ķ heimi įn tilgangs, liggi ķ raun handan góšs og ills, mannskepnan er eins og ašrar lķfverur meš žį hvöt aš vilja komast af og višhalda tegundinni. Žaš žjónar ekki hagsmunum tegundarinnar aš lįta eymd annarra višgangast og viljinn til žess aš bęta žar śr į sér žvķ djśpar lķffręšilegar rętur. Stušning viš žetta sjónarmiš mį fį meš žvķ aš benda į hvaš žaš er ķ menningu okkar sem kostaš hefur alla eymd mannskepnunnar frį žvķ hśn komst į legg sem viti borin skepna. Svariš viš žvķ liggur, žegar vel er aš gįš, aš stórum hluta ķ blindri tilgangshyggju og lokašri heims­mynd – vķtalisma.

Žessi afstaša getur vel flokkast undir einhvers konar tilvistarspeki ķ anda Jean-Paul Sartre. Žetta gęti sem vķsast veriš tilbrigši viš stef hans „Mašurinn velur fyrir sjįlfan sig og fyrir alla menn um leiš” (Levander, 131).

Tilvistarspekin var tilraun til aš lżsa sišferši ķ gušlausum heimi. Žegar bśiš er aš ganga frį Guši til hinstu hvķlu setjast menn nišur meš nķhķlķskann geig ķ skrokknum og spyrja „hvaš nś?“. Tilvistarspekin leysti mįliš į žennan veg:

 

Žaš eru ekki til neinar fyrirframgefnar sišareglur til žess aš fara eftir, mašur veršur sjįlfur aš bera įbyrgšina. Žaš er ekki hęgt aš hlaupast frį žessari „tvöföldu įbyrgš“ sem mašur ber – į sjįlfum sér og öšrum. Sartre segir aš mašur „velji alltaf hiš góša“ og į viš aš mašur verši alltaf aš rķsa undir žvķ sem mašur hefur vališ og višurkenna aš meš žvķ hafi mašur gefiš öšrum fordęmi til aš fara eftir (Levander, 131).

 

 

Meš žvķ aš stöndum frammi fyrir tilgangsleysinu stóra viršist sem kvikni ķ okkur įkvešin forrit, sbr. orš Sartre um aš mašur velji alltaf hiš góša. Ég vil stilla žvķ žannig upp, eins og įšur segir,  aš manneskjunni sé óbęrilegt aš lifa ķ senn viš til­gangs­leysi og eymd. Til aš sęttast viš eymd žarf tilgangur aš vera fyrir hendi (sbr. kristindómur) og til aš sęttast viš tilgangsleysi žarf aš vera hęgt aš losna viš eymd­ina.

En hvernig meš fjóršu blöndu žessara tveggja žįtta, heim feguršar og tilgangs, ętti sś leiš ekki aš vera sś eftirsóknarveršasta žeirra allra?

Svariš viš žvķ hlżtur aš vera: Sį sem komiš hefur auga į feguršina ķ tilgangs­leysinu žarf ekki į tilgangi aš halda til aš reka sig įfram. Manneskja meš tilgang er ekki frjįls manneskja. Sį sem leitar ęšri tilgangs er um leiš ofurseldur žręls­lundinni, ofurseldur reglusišferšinu, ofurseldur takmarkašri heimsmynd. Hann missir um leiš af feguršinni sem ašeins er hęgt aš upplifa viš aš virša fyrir sér mekanķska veröld­ina įn tilgangs.

 

Sišfręšin senn śrelt?

 

Ķ staš žess aš boša umdeilanleg lķfsgildi tel ég žaš mikilvęgasta verkefni sišfręšinnar aš móta réttlįtar leikreglur sem gera einstaklinum kleift aš įforma lķf sitt ķ samręmi viš eigiš gildismat (Vilhjįlmur Įrnason, 202)

 

Žrįtt fyrir aš löngu sé oršiš ljóst aš heimsmynd vķtalismans er ranghugmynd er raunheimur okkar žó enn ofurseldur tilgangshyggjunni. Žaš er nś einu sinni žannig aš mikill meirihluti fólks heldur įfram aš trśa į tilvist ęšri mįttar og sér lķf sitt ķ ljósi ęšri tilgangs. Jafnvel valdamestu menn veraldar stżra žjóšum sķnum ķ krafti žessara rang­hugmynda.

Naušsyn sišfręšinnar ķ heimi tilgangsins er augljós. Henni er ętlaš aš afstżra eymdinni sem skapast af hegšun mannvera sem upplifa tilgang meš heiminum. Sišfręši nśtķmans er leikreglusišfręši, sprottin śr jaršvegi heimsmyndar žar sem fremur gilda uppįžrengd sišalögmįl en frelsi og įbyrgš.

En sišfręšin er loftkennd grein og žrįtt fyrir aš hafa veriš iškuš ķ aldatugi greinir menn enn į um grundvallaratriši hennar – į hśn einungis aš fjalla um grundvallar­leikreglur samfélagsins eša hlutast til um hvernig viš högum lķfi okkar ķ smęrri atrišum?

Ķ grein sinni Leikreglur og lķfsgildi kemst Vilhjįlmur Įrnason aš žeirri nišurstöšu aš fręšigrein žessari beri ekki aš boša neitt į vettvangi lķfsgilda, ašeins skuli, ķ frjįlsri samręšu, leggja samfélaginu lķnurnar žegar kemur aš leikreglunum. Žaš žjóni aš sjįlfsögšu žvķ endanlega markmiši aš tryggja aš hegšun hvers og eins okkar sé samfélaginu ekki skašleg. Žaš sé svo ķ hlutverki annarra en heimspekinga, t.d. lista og trśar aš leišbeina um lķfsgildin (Vilhjįlmur Įrnason, 203-204).

Vilhjįlmur hefur veriš gagnrżndur af krafti fyrir žennan žrönga stakk sem hann snķšur sišfręšinni. Sérstaklega brennur į mönnum hvers vegna ķ ósköpunum ašrar greinar en sišfręšin séu heppilegri til aš leggja mönnum til rįšleggingar um hvernig haga beri lķfi sķnu.

Sį sem er sammįla Vilhjįlmi um hvar mörk sišfręšinnar skuli liggja, sér ķ hendi sér hvernig hęgt er meš öllu aš nema hana brott śr mekanķskri heimsmynd. Žvķ ef žaš er rétt hjį Vilhjįlmi aš sišfręšin eigi aš takmarkast viš leikreglurnar žį verša žęr fyrir bż žegar mannkyniš hefur snśiš frį reglusišfręši vķtalismans.

Hlutverk sišfręšinnar ķ gušlausum heimi gęti ķ mesta lagi oršiš aš fjalla um hvernig best sé aš afstżra eymd. Sś spurning er žó meš öllu óžörf žvķ višbrögš okkar viš eymdinni liggur žaš djśpt ķ ešli okkar aš įstęšulaust er aš staldra viš, styšja hönd į höku og velta žvķ fyrir sér vitręnt. Viš höfum žetta einfaldlega į tilfinning­unni. Žessi fręšigrein veršur žvķ meš öllu óžörf um leiš og sś skipan er komin į aš mennirnir hętti aš leita tilgangs en lęri ķ stašinn aš sęttast viš tilgangsleysiš og leita feguršar ķ žvķ.

Sišfręšin myndi žar meš skreppa saman ķ žessar ljóšlķnur Thor­bjorns Egner, sem lagšar eru ķ munn Bastķan bęjarfógeta ķ Kardimommu­bęnum:

 

Engum sętir annan svķkja

alla sóma stunda ber

Annars geta menn bara lifaš og leikiš sér

 

 

Sé leiš Vilhjįlms farin endar sišfręšin į ruslahaugnum en vilji menn įfram halda bošun lķfsgilda innan ramma hennar heldur hśn lķfi – og gęti alfariš snśist um žau.

 

 

 

 

Heimildir

 

 

Dawkins, Richard. 1996. The Blind Watchmaker – Why the evidence og evolution reveals a universe without design. W.W. Norton & Company, New York.

Emerson, Ralph Waldo. 1992. „Self Reliance“. The Selected Writings of Ralph Waldo Emerson, bls. 132-153 (Brooks Atkinson ritstj.). The Modern Library, New York.

Humphrey, Nicolas. 1996. Leaps of faith. Basic Books, New Yourk.

Kierkegaard, Sųren. 2000. Uggur og ótti. Hiš ķslenska bókmenntafélag, Reykjavķk.

Levander , Martin. 1997. Heimspeki. Mįl og menning, Reykjavķk.

Pinker, Steven. 1997. How the mind works. W.W. Norton & Company, New York.

Skirbekk, Gunnar og Nils Gilje. 1999. Heimspekisaga. Hįskólaśtgįfan, Reykjavķk.

Vilhjįlmur Įrnason.1997. „Leikreglur og lķfsgildi“. Broddflugur,  bls. 194-204 (Geir Siguršsson ritstj.). Hįskólaśtgįfan, Reykjavķk.

Weber, Max.1996. Mennt og mįttur. Hiš ķslenska bókmenntafélag, Reykjavķk.

Weisz. Paul B. 1973. Lķffręši 1. Išunn, Reykjavķk.

Žórbergur Žóršarson. 1983. „Heimspeki eymdarinnar“.Żmislegar ritgeršir, bls 117-135. Mįl og menning, Reykjavķk.


* Ég henti žetta hugtak į lofti ķ fyrirlestri hjį Róbert Haraldssyni žann 07.02.2001. Hann skilgreindi fagurhyggju į žann veg aš įherslan sé fęrš frį sišferšilegum gildum yfir į fagurfręšileg. Ég leyfi mér aš nota hugtakiš ķ žeim skilningi aš ef lifaš sé ķ heim įn tilgangs geti fagurhyggjan gengiš śt į aš koma auga į feguršina ķ tilgangsleysinu. Um leiš legg ég upp meš aš andstęša feguršarinnar sé eymdin og manninum sé žaš ofviša aš horfa ķ senn upp į tilgangsleysi og eymd. Aš bregšast viš umhverfinu į forsendum fagurhyggju er žvķ fyrst og fremst fólgiš ķ aš leggja sitt af mörkum til aš śtrżma eymd.

** – eša gerir sér hana ķ žaš minnsta upp. Kierkegaard var žekktur fyrir hįšsįdeilu (ķrónķu) sķna. Žaš mį žvķ velta fyrir sér hve heišarlegur hann er ķ hrifningu sinni į žvķ sem nśtķmamanninum kemur fyrir sjónir sem gešsżki af verstu sort; mašur gerir sig lķklegan til aš slįtra einkasyni sķnum vegna žess hve viss hann er um aš rödd sem hann heyrir ķ höfšinu sé skapari hans en ekki hans eigin hugarfirra. Jafnvel mį velta žvķ fyrir sér hvort öll žessi ritgerš hans sé ekki einmitt skrifuš undir merkjum ķrónķu.

*** Tķšarandi Biblķunnar er hin lokaša heimsmynd. Žekkingarleit mannkyns ķ fornöld ól snemma af sér żmis kerfi af órökstuddum fullyršingum um tilurš og ešli veraldar. Žegar heimurinn hafši meš žessum hętti veriš skilgreindur og įkvešinn, var komin į hann föst mynd – hin endanlega heimsmynd. Gegnum įržśsundin hafa trśarbrögš mannkyns ekkert breyst aš žessu leiti, žau boša ķ dag hinn endanlega óhagganlega „sannleik“ sem aldrei fyrr.