3.2. Hljóðkerfið.. 5

3.3. Ritmálið.. 5

4. Framtíðin.. 6

4.1. Horft til vesturheims. 6

4.2. Dagar málið uppi?. 7

4.3. Næstu kynslóðir fráhverfar tungunni?. 7

4.4. Þjóðtungan lögð af með handauppréttingu?. 8

5. Baráttan hert.. 9

5.1. Málfarslegt einelti 9

5.2. Uppreisn.. 9

6. Niðurstaða.. 10

7. Heimildaskrá.. 11

1. Formáli

Ritgerð þessi gæti hægast þjónað sem tímaritsgrein í hugvekjustíl enda nokkuð auðvelt að setja efnið fram án þess að þurfa að grípa mikið til fræðilegra útskýringa eða orðafars. Ég mun því setja mér fyrir hugskotssjónir hinn staðlaða almenna lesanda sem lítur fyrst og fremst á greinar á borð við þessa sem afþreyingu.

Staðreyndin er sú að ekki þarf oft að vera langur vegur milli fræðilegrar ritsmíðar og tímaritsgreinar. Stór hópur almennings hefur ánægju af lesmáli sem hefur nokkuð fræðileg efnistök. Má þar nefna bækur á borð við The Language Instinct og How the mind works eftir sálfræðinginn Steven Pinker, einnig The Selfish Gene eftir Richard Dawkins og The Moral Animal Roberts Wright þróunarsálfræðings. Allar hafa þessar bækur haft langa viðdvöl í efstu sætum vinsældalista yfir bækur ætlaðar almenningi þótt fræðilegar séu. Það er fyrst og fremst framsetning þeirra sem ræður því hve aðgengilegar þær eru.

Svo má ekki gleyma því að höfundur þessarar ritgerðar er skammt á veg kominn á því sviði fræða sem ritsmíðin tekur á; hann þarf því dálítið að toga hina fræðilegu umræðu niður á hið almenna plan til að ráða við efnistökin.

Þess ber að geta að framsetning greinarinnar hér er með örlítið meiri fræðigreinaformerkjum en ef hún væri búin til birtingar í tímarit. Hér er öll kaflaskipting til staðar og allir kaflarnir rækilega númeraðir. Hitt birtingarformið myndi kalla á öflugan niðurskurð þannig að einungis nokkrar millifyrirsagnir stæðu eftir. Líklegt er einnig að tilvitnanir í heimildir yrðu felldar innan úr greininni sjálfri þótt heimildaskráin sjálf myndi halda sér.

Annað sem minnast þarf á er málsnið greinarinnar. Þó hinn vel menntaði borgari nútímans sé meira en til í að kafa aðeins niður í sértæk efni í tímaritsgreinum þarf þó að örla á léttleika annað slagið. Hér koma að gagni setningar hlaðnar gildismati og jafnvel kímni. Ég leyfi mér því að setja mig í dálitlar blaðamannsstellingar á köflum og læða inn í textann málsniði sem hentar skemmtiskrifum.

2. Inngangur

Absúrd, sagði Andri.

Hvað þýðir það?

Veistu ekki hvað absúrd þýðir?

Auðvitað ekki, það er ekki íslenska. Þú slettir alveg ofboðslega.

Kómískt.

Stundum skil ég ekki orð af því sem þú segir.

Tragískt.

Þú talar eins og útvarpið.

Tragi-kómískt.

(Pétur Gunnarsson 1982:66)

Fyrir örfáum árum gekk ég gegnum eins konar endurfæðingu, svipaða þeim sem voru alltaf að dembast yfir Þórberg Þórðarson. Ég sat inni á Mokka ásamt félaga mínum, saup á nýlöguðu Cappucino og var mikið niðri fyrir. Ekki man ég hvert málefnið var en í miðri setningu rak mig í rogastans. Það rann upp fyrir mér að ég var ekki að tala íslensku. Jú setningaskipanin, öll smáorðin og kerfisorðin voru á sínum stað en afgangurinn var að stórum hluta enska, sveigð að íslensku beygingakerfi.

Ég vakti strax máls á þessari uppgötvun minni við viðmælanda minn og um leið komumst við að því að málfar hans var í engu frábrugðið mínu, við töluðum einhverja reykvíska „hundrað-og-einn“ mállýsku. Við skárum fljótt úr um að hún hlyti að vera óskiljanleg stórum hópi Íslendinga, í það minnsta eldri kynslóðum sveitafólks.

Þar sem við sátum ákváðum við að gera tilraun til að tala ómengaða íslensku. Ég upphóf mál mitt en setningin dagaði uppi. Þar sem ég sat og fálmaði eftir íslenskum orðum til að tjá hugsanir mínar gerði ég mér allt í einu grein fyrir nöturlegri staðreynd: Ég var orðinn ófær um að tala móðurmálið. Í undrun minni yfir þessari staðreynd ákvað ég að snúa við blaðinu og reyna að „brjótast aftur til byggða“.

Staðreyndin er sú að málfar okkar félaganna þarna á Mokka var síður en svo eitthvað einstakt eða afbrigðilegt. Í lok 20. aldarinnar hefur Ísland verið hrifsað inn í hið alþjóðlega viðskipta- og menningarumhverfi. Og það er enskan sem trónir yfir öllum samskiptum jarðarkúlunnar. Hún hefur á endaspretti alþjóðavæðingarinnar reynst sigurvegari kapphlaupsins um samskiptamáta. Þessi fruntalega yfirreið tekur sinn toll; þjóðtungur glatast og hverfa, menningararfur litast af ensk-amerískum áhrifum og tapast.

Það er ekkert nýtt fyrirbrigði að erlend þjóðtunga nái að drepa sér niður í móðurmálið. Þetta gerðist í Reykjavík á 18. og 19. öld þegar dönsk menning var í hávegum höfð. Skrollað var í hverju horni höfuðstaðarins og aðkomufólk af landsbyggðinni skildi ekki landa sína. Málhreinsunarátak Rasmusar Christians Rask og Fjölnismanna náði þó að snúa blaðinu við, þó enn þyki á stundum bæði fínt og gáfulegt að sletta dálítið á erlendum málum í ræðu og riti. Nefna má í þessu samhengi séníin Þórberg Þórðarson og Halldór Laxness. Hvorugur þeirra taldi eftir sér að sletta á mörgum tungumálum kinnroðalaust, jafnvel í rituðu máli, enda hefur þótt menntamannabragur á slíku hátterni.

Þrátt fyrir að öflug málstefna hafi verið rekin hér heima í hálfa aðra öld er ekki alveg laust við að íslenskan hafi orðið fyrir barðinu á enskri ásókn, líkt og er að gerast víðast hvar í heiminum. Þetta á þó aðallega við um talmálið, flest það sem birtist á prenti er að mestu laust við alvarlegt smit. Ef til vill hefur málstefnan skilað sér best á þeim vettvangi.

3. Hvernig litar enskan málið?

3.1. Slettur og tökuorð

Slettur hafa löngum viljað hreiðra um sig í málfari Íslendinga og þykir af þeim lítill sómi. Til varnar hafa nýyrðasmiðir reynt, líkt og gaukurinn, að verpa eigin eggjum í hreiðrin en ekki alltaf haft erindi sem erfiði. Því hefur oft verið gripið til þess ráðs að breyta slettunum í tökuorð. Ljótu andarungarnir hafa þannig tekið á sig mynd hvítra svana og málkerfið staðið óskaddað eftir.

En hver er munurinn á slettu og tökuorði. Ari Páll Kristinsson skilgreinir þetta á þann veg að þegar erlend sletta sé tekin og löguð að íslensku hljóð- og beygingakerfi fái hún nafngiftina tökuorð (1990:26). Það fari svo með tímanum að hljóma sem eðlileg íslenska. Þannig hafi tekist að gera enska orðið squash að al-íslensku orði með því að stafsetja það upp á íslensku (skvass), líta á það sem hvorugkynsorð og beygja það eins og t.d. skass.

Íslenskan býr yfir mun meiri gnótt tökuorða en oft er látið í veðri vaka (Ulrich Groenke, 1975:476). Ríkust er hún af dönskum áhrifum og nægir að benda á orð eins og slaufa, skaffa, kúnni og flinkur því til sönnunar (bls. 478). Magnús Fjalldal bendir á (1987:111) að ensk tökuorð séu ekkert nýtt fyrirbrigði, rótgróin hefð sé fyrir þeim í íslenskunni. Orðið helvíti hafi t.d. komið úr fornensku inn í norræn mál áður en íslenskan skilur sig frá norskum uppruna sínum. Sama eigi við um mikinn hluta þess orðaforða sem tilheyrir kristni.

Fornenskan á ekki minni þátt í að móta orðaforða Íslendinga þegar kemur að bókagerð:

Það er erfitt að ímynda sér íslenska tungu án orða eins og til dæmis bleks, bókar, bókstafs, skriftar og stafrófs [...] en öll eru þau upphaflega tökuorðu úr fornensku. (Magnús Fjalldal 1987:112)

Magnús telur þó (bls. 118) að áhrif nútímaenskunnar á daglegt mál séu nýtilkomin og mun öflugri en dönsku áhrifin sem menn höfðu áhyggjur af á 19. öld. Hér sé ekki aðeins um að ræða slettur heldur eitthvað sem hann kallar „tökuþýðingar“; nú sé talað um „sterk mótmæli“, flugvélar lendi „á tíma“ og að umferðin sé „þung“.

Svo virðist sem íslenskir málnotendur láti ekki staðar numið við slettur og tökuþýðingar í daglegu máli. Á málstefnunni Íslensk tunga í lok aldar, sem haldin var á Akureyri í nóvember 2000 kom Kristinn R. Ólafsson inn á hvað enska væri orðin áberandi þáttur í talmáli unglinga („Íslenskt mál hefur ekki...“ 2000:33). Talaði hann um að „krakkarnir ropuðu upp úr sér heilu setningunum á ensku“. Kenndi hann sjónvarpi að mestu leyti um þessa þróun og lagði til að talsetning myndefnis færi fram í ríkari mæli hér eftir. Ef til vill eru þetta óþarfa áhyggjur hjá Kristni, því þótt „krökkunum“ þyki gaman að slá um sig með enskum frösum er ekki þar með sagt að þeir séu að tapa niður móðurmálinu.

3.2. Hljóðkerfið

Það er víðar en í málfarinu sem finna má ensk áhrif. Dæmi um áhrif á hljóðkerfið er þegar poppsöngvarar temja sér framburð sem hefur ensku að fyrirmynd. Algengt er orðið að heyra þá bera fram tannhljóðið t framar í munni en eðlilegt er í íslensku. Einnig hljómar hljóðasambandið dj á tíðum sem hálflokhljóð, líkt og í enska orðinu judge. Þannig hljómar orð eins og djöfullinn eitthvað í líkingu við dsjöfullin (Kristján Árnason 1988:8).

Annað einkenni hefur verið kallað popparaflámæli en þá eru u-hljóð borin fram sem ö. Flámælið getur átt sér skýringu í því að auðveldara sé að syngja ö en u en óneitanlega hljómar hann tekör (eða jafnvel hann tsekör) enskulegra en hann tekur. Þetta einkenni hefur lengi þótt loða við textaframburð Bjarkar Guðmundsdóttur en æ fleiri hafa í seinni tíð „orðið uppvísir“ að því.

Áfram með popparana. Löngum hafa menn talið sig heyra áberandi bandarískan hreim í textaframburði popparans Rúnars Júlíussonar. Sumir hafa jafnvel gerst svo djarfir að gefa fyrirbrigðinu nafn – keflvíska – þrátt fyrir að þessi framburður hafi vart náð að dreifa sér út fyrir heimili rokkarans. Rúnar segir sjálfur (Rúnar Júlíusson, 2000) að eitthvað geti verið til í því að enskra áhrifa gæti í framburði hans, í það minnsta mikils linmælis. En þannig sé það nú með þetta sem og flest annað í tónlistinni sem hann flytji, áhrifin séu að langmestu leyti bresk/bandarísk. Þessi framburður sé þó síður en svo meðvituð ákvörðun af hans hálfu heldur er líklegra að málhljóð enskunnar hafi náð að sá sér í framburð hans við mikla hlustun á erlenda popptónlist. Hvort þessi tilhneiging Rúnars hefur haft áhrif á þá sem á eftir koma skal ósagt látið.

3.3. Ritmálið

Nú er það svo að ritmál er ætíð íhaldssamara en talmál. Málsnið er annað, orðaröð og orðanotkun af öðrum toga. Mun sjaldgæfara er að sjá slettur notaðar í rituðu máli, jafnvel þótt sá sem riti sé nánast ófær um að láta frá sér slettulausa setningu í daglegu tali.

Slettur og tökuþýðingar hafa þó verið að halda innreið sína inn í ritmálið í einhverjum mæli. Þær eru talsvert notaðar sem stílbrigði í óformlegum texta þar sem verið er að líkja eftir talmáli. Dæmi um þetta eru textar Megasar:

daprast seldirðu djönkið

púra drasl já hreinræktað eðalfeik

(Magnús Þór Jónsson, 2000)

Ríkjandi tíska hefur einnig alið af sér blaðamennskustíl þar sem reynt er að ganga í augun á slangrandi unglingum:

Eiga heilsufrík á línuskautum að taka pleisið yfir? (Fókus 1999:22)

Þetta málsnið er enn sem komið er bundið við afþreyingartexta sem aðallega er beint að ungu fólki. Ómögulegt er að sjá fyrir hvort þessi stíll muni þröngva sér inn á önnur svið ritmáls.

Enskt orðalag sést einnig æ oftar yfirfært hrátt upp á íslensku á prenti:

Hvað er hvað í músíkblöðum? (Fókus 1999:12)

Í seinni tíð verður einnig algengara að sjá samsettum orðum skipt upp í tvö. Þetta eru greinileg ensk áhrif og þykir mörgum til mikilla lýta. Oft getur þessu fylgt tvíræðni eins og þegar auglýstur er „Nýr Tvíhöfða diskur á tilboði“ (HeimasíðaTals, 2000).

4. Framtíðin

4.1. Horft til vesturheims

Sumir þeirra sem mestar áhyggjur hafa af því hvernig íslenskunni muni reiða af í framtíðinni hafa viljað bera þróunina saman við þróun tungunnar meðal Vestur-Íslendinga í Kanada. Þar smitaðist hið litla málsamfélag hratt af því tungumáli sem fyrir var á svæðinu (sjá t.d. Kristján Árnason, 1988:6). Þessir hinir sömu sjá fyrir sér að svipaðar aðstæður séu að skapast hér heima með sífellt meiri alþjóðavæðingu. Athygli vekur hve „hrein tökuorð“*, s.s. akkordion og address áttu greiða leið inn í málið (Haraldur Bessason, 1984:11). Séu þessi atriði skoðuð hér á heimavelli virðist það sama vera upp á teningnum, þó með öðrum hætti sé. Hér eru það helst lýsingarorð sem eru tekin inn í málið með þessum hætti. Orð eins og leim, kúl og absúrd heyrast notuð fjálglega í daglegu tali.

Nú er svo komið að ungir Vestur-Íslendingar tala ekki vestur-íslensku (sbr. Harald Bessason). Enskan er að ná að má út öll merki um íslenskt landnám í vesturheimi, málhafar vestur-íslenskunnar eru að deyja út. Í allri þessari umræðu má þó ekki gleyma því að margt er ólíkt með aðbúnaði tungnanna tveggja, íslensku og vestur-íslensku. Íslenska málsvæðið í Kanada var örsmátt og engar ráðstafanir voru gerðar til verndunar tungunni.

Hér heima er annað uppi á teningnum: Málvernd er ofarlega á baugi og fjöldi blaða og tímarita kemur út á tungumálinu. Ekki er greinanlegur málfarsmunur á helstu fjölmiðlum milli áratuga. Íslensk börn nútímans alast því upp við jafn kjarngóða íslensku og fyrri kynslóðir tuttugustu aldar og segja má að enskan sem dynur á þeim sé aðeins viðbót. Allt barnaefni sjónvarps er íslenskað ólíkt því sem gerðist fyrir 30 árum þegar börn á suðvesturhorninu drukku í sig sambærilegt efni á frummálinu, ótextað, gegnum „Kanasjónvarpið“.

4.2. Dagar málið uppi?

Margir sjá í hendi sér að fái enskan að leika lausum hala í málfari Íslendinga muni íslenskan skaðast. Um leið færu ómetanleg menningarverðmæti í súginn, sjálfsmynd þjóðarinnar biði afhroð. Benda menn þá á, máli sínu til stuðnings, að þannig hafi einmitt farið fyrir keltnesku grannmálum okkar, skosku og írsku, á aðeins tveimur mannsöldrum (Magnús Fjalldal 1987:119).

En hvað er hugsanlegt að verði um íslenskuna? Gera má ráð fyrir að tungan haldist óbreytt en enginn tali hana lengur (sbr. Kristján Árnason bls.5). Einnig er möguleiki á að hún þynnist hratt út og verði að einhverju allt öðru máli en hún er í dag. Í langflestum þeim tilvikum þar sem tungumál hafa dáið út hefur stór hluti málhafana haft tvö tungumál á valdi sínu. Með hliðsjón af þeirri fullyrðingu að yngstu kynslóðir Íslendinga megi heita tvítyngdar, má geta sér þess til að þær gætu orðið frumherjar þess að hafna íslenskunni sem þjóðtungu.

Ekki hafa allir þessa döpru framtíðarsýn. Því hefur jafnvel verið haldið fram að íslenskan hafi aldrei staðið sterkar og sé síður en svo í útrýmingarhættu („Íslenskt mál hefur ekki...“ 2000:33). Jafnframt hefur verið bent á að brýnt sé að viðurkenna margbreytileika tungunnar, því málafbrigðin geri hana fjölbreytilegri og skemmtilegri en ella.

4.3. Næstu kynslóðir fráhverfar tungunni?

Kristján Árnason bendir á að þótt nú á dögum sé mikill almennur vilji til að halda í og vernda þjóðtunguna geti almenningsálitið breyst. Þótt ekki hafi enn verið gerðar beinar tilraunir til að „afkristna“ þjóðina örli þó á slíkum tilburðum þegar kemur að myndmiðlunum, þar „er engu líkara en um sé að ræða vísvitandi ameríkaníseringu“ (bls. 6). Þetta má að nokkru leyti til sanns vegar færa. Segja má að bandarísk afþreying ráði megninu af útsendingartíma stærstu sjónvarpsstöðvanna hérlendis. Undantekning er þó Skjár 1 sem leggur áherslu á að hafa íslenska þáttagerð á boðstólum. Það má þó deila um gildi þess fyrir íslenskt mál, því málfar fólks í þáttum stöðvarinnar er ekki alltaf í takt við áherslur málverndarsinna.

Svo er annar möguleiki stöðunni: Sé ekki unnið markvisst að því að laga íslenskuna að nýjum og breyttum þjóðfélagsaðstæðum sjái komandi kynslóðir ekki akkinn í því að burðast með hana sem móðurtungu (Eiríkur Rögnvaldsson, 2000). Nú þegar þykir Íslendingum sjálfsagt og eðlilegt að forrit og stýrikerfi tölvubúnaðar sé sniðinn að enskum málhöfum. Verði framhald á þessari þróun kemur loks að því að íslenskan verður aðeins nothæf í hversdagsleg samskipti. Þegar fengist er við það sem „máli skiptir“ verði enskan ofan á.

Þó má gera ráð fyrir að hér bjargi málstefnan tungunni enn á ný fyrir horn. Nú þegar er á fjárlögum útgjaldaliður eyrnamerktur „tungutækni“.

4.4. Þjóðtungan lögð af með handauppréttingu?

Þeir eru einnig til sem í fullri alvöru velta fyrir sér spurningunni hvort íslenska þjóðfélaginu væri ekki betur borgið að leggja einfaldlega niður tungu sína og taka upp ensku. Þeir spyrja ef til vill sem svo: Hvað er tungumálið, þegar á allt er litið, annað en röð af óhljóðum, tæki til að auðvelda boðskipti hjá dýrategundinni.Og hvað með það þótt „óhljóðakerfi“ tiltekins hóps renni saman við kerfi annars stærri? Er okkur ekki best borgið þegar talfæri okkar gefa frá sér hljóðstrengi sem skiljast af sem flestum? Erum við ekki bara trufluð af þröngri sýn á nánasta menningarumhverfi og gleymum því að velferð okkar felst í sem greiðustum samskiptum? Þegar samskiptaumhverfið er orðið hnattrænt, verður þá ekki tungumálið að vera það líka?

Þessari síðustu spurningu má svo sem svara á tvo vegu: Jú og jú en... Það er eitt að koma sér upp færni í alþjóðasamskiptum og annað að kasta tungu sinni fyrir róða. Því hefur verið haldið fram að ef alþjóðlegt hlutlaust hjálparmál á borð við esperanto hefði náð að festa sig í sessi í samskiptum þjóða stæðu smáþjóðirnar ekki í þeim sporum að horfa á eftir tungu sinni vegna sterkar stöðu enskunnar. („Algengar spurningar um esperanto“ [án árs])

Í grein sinni Hvað kostar að tala íslensku? vekur Benedikt Jóhannesson athygli á því að sú málfarsþróun sem farin sé af stað hér sé óheillaþróun. Að blanda enskum orðum í málið og smita það af enskri orðaröð og enskum orðatiltækjum spilli málinu „án þess að bæta enskukunnáttu“ (1998:314). Hann veltir svo fyrir sér kostum þess og göllum að leggja þjóðtunguna af og taka upp ensku í staðinn. Hagurinn af því í krónum talið sé augljós en aldrei sé þó hægt í fullri alvöru að leggja mælistikur fjármagnsins á menningu og arfleifð þjóðar.

5. Baráttan hert

5.1. Málfarslegt einelti

[S]ú illa danska sem einusinni var uppá líf og dauða er orðin að stílrænum bollaleggingum. Megi þeir tímar upp renna sem skjótast að íslenskar málaðstæður leyfi svipað umburðarlyndi við gamlar enskuslettur. (Mörður Árnason 1991:23)

Ýmsir vilja herða róðurinn til að snúa við þeirri þróun sem farin er af stað. Ekki er þó sama hvaða aðferðum er beitt. Mikið ofstæki er, hér eins og annars staðar, til þess fallið að fæla menn frá fylgilagi við málstaðinn, hversu góður sem hann annars kann að vera.

Vigdís Finnbogadóttir, þá forseti Íslands, vék að slettum í íslensku talmáli í áramótaávarpi sínu 1988 og sagði við það tækifæri: „[V]ona má með góðum vilja að svo verði mikið hlegið að enskuslettum að það þyki ekki bógur í nokkrum manni sem hefur þær uppi“ (Baldur Jónsson, 1988:2). Það má velta fyrir sér hvort orð sem þessi séu til þess fallin að fæla menn frá því að sletta. Ekki verður annað séð en forsetinn þáverandi sé hér að hvetja til eineltis; þeir sem ekki taki sig á og hreinsi slettur úr máli sínu megi búast við að verða hafðir að háði og spotti.

Einnig má halda því fram að þó slettuskotin tíska ríki í talmáli ákveðinna þjóðfélagshópa stafi tungunni varla mikil hætta af því, það sýni sig best á því að þetta sama fólk virðist hafa þjóðtunguna alveg á valdi sínu þegar sest er við skriftir. Halldór Laxness er ágætt dæmi um þetta. Hér verði að gera skýran mun á talmáli og ritmáli. Ef til vill er það bara málinu hollt að málhafarnir fái að „viðra“ tunguna í ferskum blæ erlendra áhrifa, því alltaf sé að lokum leitað heim í hlýju ritmálsins þegar kólna tekur.

5.2. Uppreisn

[Þ]að er skiljanlegt að menn bresti kjark til að afhjúpa vankunnáttu sína þegar á þeim dynja hvatskeytlegar umvandanir um málfar og jafnvel háðsglósur um þá sem eitthvað verður á í meðferð tungunnar (Jón Hilmar Jónsson, 1985).

Það er alþekkt í sögunni að þeir sem kúgun sæta snúast gegn kúgurunum. Slíkt gæti verið að eiga sér stað í íslensku þjóðfélagi. Þegar kúgararnir eru búnir að draga samborgara sína sundur og saman í háði vegna ambögumálfars síns árum saman hlýtur eitthvað að láta undan:

Hvað er leiðinlegra en að læra fasista-íslensku...mega ekki skrifa danskt ö eða fokking belja. (Haraldur V. Sigurðsson, 2000:38)

Ef til vill er að myndast til málverndar hliðstæð andúð og ríkti í garð „Reyklausa liðsins“. Þetta lið heilbrigðra ungmenna var áróðursbragð Tóbaksvarnarnefndar fyrir einum og hálfum áratug. Segja má að herferðin sú hafi kolfallið, „málsmetandi“ unglingum þótti ekkert hallærislegra en þessi flokkur fólks. Líklega gerðu málverndarsinnar sjálfum sér og tungunni mikinn grikk nú ef hengdu upp áróðursveggspjöld með mynd af Völu Flosadóttur, eða svipuðum „heilbrigðum“ manngerðum, þar sem undir stæði: „Ég tala hreina íslensku“ eða „Ég er í slettulausa liðinu“.

En hvað sem allri andúð líður má búast við að mengist málið mikið til viðbótar rísi upp nýir Fjölnismenn og það verði á ný eftirsóknarvert að tala hreina íslensku. Sagan er kunn af þeirri áráttu að vilja endurtaka sig.

6. Niðurstaða

Íslenskan hefur alla tíð orðið fyrir áhrifum úr grannmálum sínum og er rík af tökuorðum. Tískusveiflur í talmáli koma og fara. Eftir áratug verður líklega ekkert hallærislegra en að tala um að „teknófríkin rúli djamminu“. Með markvissri en hófsamri málstefnu er hægt að sporna við því að áhrif tískunnar á hverjum tíma nái að festast í sessi svo nokkru nemi.

Áríðandi er að stunda áfram öfluga móðurmálskennslu og halda ritmálinu til haga. Talmálinu verður þó að leyfa að eiga sína sjálfstæðu tilvist; í slettunum og tökuorðunum er að finna helsta vaxtarbrodd tungunnar. Málstefnuna þarf að endurskoða í sífellu svo hún þjóni tilgangi sínum. Ekki er ráðlegt að fæla fólk frá „slæmu“ málfari með ofstæki og einhliða áróðri. Mikilvægara er að sinna tungunni og laga hana að aðstæðum hverju sinni svo hún megi ávallt vera fyrsta flokks tjáningartæki, hvernig sem málum verður háttað í samfélaginu.

Í besta falli munu langtímaáhrif þessa verða til þess að auðga tunguna af merkingarbærum orðum án þess að blaka mikið við meginþáttum málkerfisins. Í versta falli nær enskan samt sem áður að sverfa að tungumálinu, leki kemst að fleyinu, sem að lokum liðast í sundur og sekkur í sæ alþjóðamálsins.

7. Heimildaskrá

„Algengar spurningar um esperanto“. [án árs]. Heimasíða íslenska esperantosambandsins. http://www.ismennt.is/vefir/esperant/Welcome.html.

Ari Páll Kristinsson. 1990. „Skvass eða squash. Nýyrði eða slettur“ Málfregnir 6.

Baldur Jónsson. 1988. „Áramótaávarp forsetans“. Málfregnir 3

Benedikt Jóhannesson. 1998. „Hvað kostar að tala íslensku?“ Greinar af sama meiði : helgaðar Indriða Gíslasyni sjötugum. Baldur Sigurðsson, Sigurður Konráðsson, Örnólfur Thorsson (ritstj) Rannsóknarstofnun Kennaraháskóla Íslands, Reykjavík.

Eiríkur Rögnvaldsson. 2000. „Framtíð íslensks máls“. Fyrirlestur fluttur á námskeiðinu Aðferðir og vinnubrögð í Háskóla Íslands, Árnagarði stofu 301. Reykjavík 30. nóvember.

Fókus. 1999. Tölublað 57 (fylgirit með DV). 13. ágúst.

Groenke, Ulrich. 1975. Sletta and Götumál: On Slangy Borrowings in Icelandic. The Nordic Languages and Modern Linguistics 2. Karl Hampus Dahlstedt (ritstj.). Almquist & Wiksell International, Stockholm.

Haraldur Bessason. 1984. „Hún fór út með bojfrendinu sínu“. Lesbók Morgunblaðsins, 23. júní

Haraldur V. Sigurðsson. 2000. „Videomyndir“. Undirtónar, 37. tbl. október.

Heimasíða Tals. 2000. http://www.tal.is.

Jón Hilmar Jónsson. 1985. „Íslensk málstefna: Lifandi afl eða gömul dyggð?“ Skíma 21:21-23.

Kristján Árnason. 1988. „Ensk-amerísk áhrif á íslenskt mál“. Málfregnir 4:3

Magnús Fjalldal. 1987. „Leiðin frá helvíti til hi og bye“. Íslenskt mál 9:111-119.

Magnús Þór Jónsson. 2000. „Vinur dragðu mig upp“. Svanasöngur á leiði (hljómdiskur). Eyrað ehf, Reykjavík.

„Íslenskt mál hefur ekki staðið sterkar sem lifandi tunga en nú“. 2000. Morgunblaðið. 21. nóvember.

Mörður Árnason. 1991. Málkrókar – Þættir um íslensku – ambögur, orðfimi og dagleg álitamál. Uglan – Íslenski kiljuklúbburinn, Reykjavík.

Pétur Gunnarsson. 1982. Persónur og leikendur. Punktar, Reykjavík.

Rúnar Júlíusson. 2000. Viðtal höfundar við Rúnar Júlíusson um „keflvísku“.

* Slettur sem ekki eru lagaðar að íslensku málkerfi.